بلایا و خسارات ناشی از آن
21 مهر 1400 ساعت: 09:7



۱۳اکتبر یا 21مهر، روز جهانی کاهش آثار بلایای طبیعی است. بلایای طبیعی، به مجموعه‌ای از حوادث زیانبار گفته می‌شود که منشاء انسانی ندارند. این حوادث معمولا غیرقابل پیش‌بینی بوده یا حداقل از مدت‌های بسیار قبل هم نمی‌توان وقوع آن را پیش‌بینی کرد. طبیعت همیشه قدرت اول و نظارت‌کننده جهان و گیتی بوده اسـت اما گاهی هم این قدرت مهربان روی دیگری از خود را نشان می‌دهد. ایران از نظر مخاطرات طبیعی و از نظر جمعیت رتبه ۸ از ۱۰ را دارد و تحت تاثیر این مخاطرات نیز  جزو ۱۰ کشور اول دنیاست. به همین دلیل لازم است برنامه‌هایی جهت جلب مشارکت جامعه برای مقابله با مخاطرات طراحی و اجرا شود. 
تاریخ نویسی ایرانی، به رغم نقاط قوت خود در تعدد و تنوع، به علت بی‌توجهی به مردم و تحولات اجتماعی جای نقد جدی دارد. در راس این تحولات می‌توان به حوادث و بلایای طبیعی اشاره کرد. بنابراین این سوال که شایع‌ترین حوادث و بلایای طبیعی در دوره میانه تاریخ ایران کدام بوده و چه پیامدهایی داشته است؟ 
یافته‌ها حکایت از آن دارد که این مقطع از تاریخ ایران (قرون ۷-۳ق) حوادث و بلایای طبیعی زیانبار و مخربی همچون زلزله، سیل، خشکسالی، برف و سرما و توفان را تجربه کرده که خود نتایج و پیامدهای ناگواری مثل قحطی، شیوع بیماری‌های واگیردار و کاهش جمعیت را در پی داشته است. رویکرد نوین جهان تغییر روش از پاسخ به تقویت پیشگیری و آمادگی است و به تنهایی با پاسخ نمی‌توان انتظار توسعه پایدار در کشور را داشت. 
دبیر کل سازمان جهانی هواشناسی هشدار داد که تغییرات اقلیمی طی قرن‌های آینده ممکن است زندگی انسان‌ها، اکوسیستم‌ها، اقتصاد و جوامع را با تهدید فزاینده‌ای روبرو کند. 
بر اساس گزارش سازمان ملل متحد به مناسبت «روز جهانی کاهش خطرات بلایای طبیعی» در سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۹ میلادی، ۷هزار و ۳۴۸ بلای طبیعی به وقوع پیوسته است و ۱/۲۳میلیون نفر جان خود را از دست داده، ۴/۲ میلیارد نفر نیز تحت تاثیر قرار گرفته‌اند. همین‌طور اقتصاد جهانی نیز بر اثر وقوع این بلایا با ۳ تریلیون خسارت مواجه شده است. 
در ایران بیماری‌ها و امراض هولناکی مثل آبله و دیفتری و... همواره جمعیت کثیری از مردم شهرها و روستاها را از بین برده و حتی نسبت به جنگ‌ها و پدیده‌های ویرانگری مثل توفان و سیل و زلزله، کشتارهای بیشتر و هولناک‌تری به جا گذاشته و فجایع دهشتناک‌تری را به بار آورده‌ است. شیوع این بیماری‌ها هرازگاهی عوام و خواص و دارا و ندار و توانگر و ناتوان را با هم غافلگیر و زمینگیر کرده و کار و تولید و دادوستد و گردش کالا و خدمات را مختل و متوقف کرده و فقر، قحطی و گرسنگی طولانی‌مدتی را به بار آورده و به نوعی دمار از روزگار بشر درآورده است اما باز هم هر بیماری ناشناخته دیگری، تهدیدی برای جان بشر خواهد بود و به نوعی «بلا» هستند و جان انسان‌ها از ناحیه آنها در امان نبوده تا درمان آن توسط خود بشر پیدا شود. خشکسالی و قحطی‌ نیز دست‌کمی از این بیماری‌ها نداشته و هرازگاهی شیرازه نظام زندگی را چنان به هم ریخته‌ که بازخوانی خاطراتشان بسیار حزن‌انگیز و دردآور است. 
به یمن دستیابی بشر به وفور نعمت در پرتو پیشرفت‌های علمی و فنی و صنعتی و امکان حمل‌و‌نقل گسترده تولیدات کشاورزی و صنعتی، از قحطی‌های آنچنانی هم دیگر خبری نیست. نکته حائز اهمیت درک این حقیقت است که تنها عامل اپیدمی‌ها و مرگ‌و‌میرها فقط ویروس‌ها و باکتری‌ها نبوده‌اند بلکه عامل انسانی بزرگ‌ترین زمینه‌ساز آن همه مرگ‌و‌میر بوده است. به طور مثال، زمین لرزه‌ای کـه قوم لوط را نابود کرد یا سونامی خوفناکی کـه در ژاپن و اندونزی اتفاق افتاد. از حدود ۲۰۰ هزار سال پیش کـه انسان مدرن بر روی زمین شروع بـه راه رفتن کرد، بلایای طبیعی گوناگونی موجب مرگ و میر جمعیت قابل‌توجهی از انسان‌ها در گوشه و کنار جهان شد. 
هر یک از عناصر جوی نیز به تنهایی می‌تواند بلایای مهمی مانند افزایش دما و گرمازدگی، سرعت‌های زیاد باد و وقوع توفان، بارش‌های تندری و وقوع تگرگ، یخبندان و سرمازدگی و... را ایجاد کند اما بیشترین خسارات جانی و مالی بر اثر پدیده‌های جوی ترکیبی و خطرات ثانویه ناشی از آنها مانند توفان، رعد و برق، خشکسالی‌، سیل، آتش سوزی است. 
بلایای طبیعی پدیده‌های ناشی از عواملی تحمیلی بر طبیعت شامل آلودگی هوا، باران‌های اسیدی، افزایش گازکربنیک و آلاینده‌ها در جو و آثار گلخانه‌ای ناشی از آنها، نازک شدن لایه ازن و... هستند که البته دسته‌ای از پدیده‌های ناشی از مکانیسم و ساختار عوامل طبیعی همچون زلزله، سیل، خشکسالی، بیابان‌زایی، پیشروی آب دریاها در خشکی و... را نیز شامل می‌شود.


روز جهانی کاهش بلایای طبیعی نخستین بار در سال ۱۹۸۹ میلادی پس از فراخوان مجمع عمومی سازمان ملل متحد برای تعیین یک روز با هدف ارتقای فرهنگ جهانیِ آگاهی، ۱۳ اکتبر به عنوان روز کاهش بلایای طبیعی و افزایش آگاهی در مورد اهمیتِ درک خطرات پیش‌روی مردم گرامی داشته می‌شود. فجایای ناشی از حوادث طبیعی بر میلیون‌ها نفر در سراسر جهان تاثیر گذاشته است و نتایج تلفات انسانی آن حزن‌انگیز بوده و نیز آسیب‌پذیری‌ جوامع نیز تشدید شده است. طی ۵۰ سال اخیر درکل جهان، بیش از ۱۱ هزار بلای طبیعی رخ داده و چند میلیون تن جانشان را از دست داده‌اند و میلیاردها دلار ضرر اقتصادی به وجود آمده است. در نتیجه تغییرات اقلیمی، تعداد و شدت حوادث اقلیمی افزایش یافته است واین وضعیت موجب شد تا جوامع بی‌دفاع ضربه سنگینی متحمل شوند. بر اساس گزارش وضعیت خدمات اقلیمی ۲۰۲۰ نیز، حتی از هر سه نفر یک نفر هم در کل جهان تحت محافظت سیستم‌های هشدار زودهنگام نیستند. در کل دنیا بر اثر توفان ، سیل، خشکسالی و آتش سوزی‌های جنگلی، از سیستم کمک‌رسانی مردمی بین‌المللی تقاضای کمک کرده‌اند. سازمان ملل تا سال ۲۰۳۰پیش‌بینی کرد که این رقم سالانه با هزینه‌ای بالغ بر ۲۰ میلیارد دلار و تا ۵۰ درصد افزایش یابد. در این میان در حالی که میزان تلفات تا یک سوم کاهش خواهد داشت ولی تعداد آفات ثبت شده و میزان ضرر اقتصادی تا چند برابر افزایش خواهد داشت. قاره آسیا، آمریکا و آفریقا نیز با چند هزار بلای طبیعی دست و پنجه نرم کرده‌اند. کشورهای چین، آمریکا، هند، فیلیپین و اندونزی از جمله کشورهایی هستند که بیش از همه تحت تاثیر بلایای طبیعی قرار گرفته‌اند. در جریان سونامی سال ۲۰۰۴ در اقیانوس هند ۲۲۶ هزار و ۴۰۰ نفر جان خود را از دست داده و در زمین لرزه ۷ ریشتری سال ۲۰۱۰ هائیتی ۲۲۲ هزار نفر کشته بر جای گذاشت بنابراین طی ۲۰ سال اخیر، وقوع سیل‌های وسیع و مرگبار دو برابر شده و تعداد وقوع حوادث جوی، توفان ، خشکسالی، آتش سوزی‌های جنگلی، زمین لرزه و سونامی نیز افزایش یافته است. حوادث ایجاد شده، آثار ویران‌کننده‌ای از بلایای طبیعی را نشان می‌دهند. به عنوان مثال ایالت کرالای هند در ماه اوت ۲۰۱۸ میلادی بدترین سیل را از سال ۱۹۲۴ میلادی تجربه کرد که در پی آن صدها نفر از مردم جان باخته و بیش از یک میلیون نفر بی‌خانمان شدند. همچنین خسارات اقتصادی ناشی از آن ۳/۸ میلیارد دلار برآورد شده بود. در ژاپن نیز در تابستان، ۲۲۱ نفر در اثر وقوع سیل جان خود را از دست داده و ۱۳۳ نفر دیگر هم به دلیل موج گرما جان باختند. از سوی دیگر اندونزی نیز به شکل فجیعی با پیامدهای بلایای طبیعی مختلف همچون زلزله و سونامی دست و پنجه نرم کرده است. قربانیان این حوادث بیش از ۲۰۰۰ نفر اعلام شد و این آمار رو به افزایش بود. خسارات اقتصادی در حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیارد دلار در سال برآورد می‌شود. همچنین بلایایی مانند قحطی و خشکسالی در اتیوپی سال ۱۹۸۳میلادی، توفان سال ۲۰۰۸ میلادی میانمار و زلزله سال ۲۰۱۰ هائیتی، زلزله ۲۰۰۳ بم کرمان، زلزله ۲۰۰۵ کشمیر پاکستان، زلزله ۲۰۰۸ سیچوان چین، همه این حوادث رخدادهای مرگباری هستند. از ۴۳ فقره بلایای طبیعی در جهان ۳۳ نوع آن در ایران رخ می‌دهد و به همین دلیل ایران به عنوان یکی از ۱۰ کشور بلاخیز جهان به شمار می‌رود. مثلا وقوع سیل در استان‌های جنوب شرقی ایران در سال ۱۳۹۸ که ۱۵ استان کشور را درگیر کرد و ٧٠ کشته بر جای گذاشت و ۶هزار‌میلیارد تومان ‌خسارت اقتصادی مستقیم به بار آورد.‎ تاثیرات مالی، پیامدهای قابل توجهی بر مناطق پرجمعیت دارد. در صورتی که هیچ اقدام پیشگیرانه و کاهش خطری صورت نگیرد، این خسارات در نتیجه فشارهای تغییرات اقلیمی، جمعیت زیاد و نیز شهرنشینی توده‌ای ادامه خواهد یافت. یونسکو از طریق فعالیت‌های خود در زمینه‌های آموزش، علوم اجتماعی و علوم طبیعی، فرهنگ و ارتباطات و اطلاعات، کشورهای عضو خود را که توسط سازمان ملل متحد به تصویب رسیده است، حمایت می‌کند. یونسکو هم‌چنین در کاهش خسارات اقتصادی از طریق توسعه نظارت و سیستم‌های هشداردهنده زودهنگام برای سونامی‌ها، سیل‌، زلزله و خشکسالی دخیل است و در عین حال پشتیبانی فنی از کشورهای عضو را برای اطمینان از ساخت محیطی منعطف به ویژه برای خانوارهای کم درآمد، مدارس و سایت‌های برگزیده این سازمان فراهم می‌کند. در نهایت این سازمان مطالعاتی را روی عوامل مختلفی که منجر به بلایای طبیعی می‌شوند، انجام می‌دهد تا آثار آنها را محدود کند. کاهش آثار بلایای طبیعی و سرمایه‌گذاری در اقدامات پیشگیرانه تاثیری مثبت بر اقتصاد در سطوح محلی، ملی و جهانی دارد. پس بهتر است نیروهای مختلف برای حمایت از کشورهای عضو یونسکو در اجرای این استراتژی متحد شوند.
همچنین بنابر گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان ملل متحد، سرمایه‌گذاری در طبیعت از طریق حفاظت و بازسازی اکوسیستم‌ها می‌تواند به طور قابل توجهی این خسارات را کاهش دهد. اکوسیستم‌ها از جمله جنگل‌ها، تالاب‌ها، تپه‌های ماسه‌ای و مانگروها می‌توانند به عنوان حائل‌های طبیعی برای کاهش انواع حوادث خطرناک عمل کرده و در عین حال غذا و درآمد مردم را نیز تامین و به معیشت مردم کمک کنند. به طور مثال در جامائیکا صخره‌های مرجانی و علف‌های دریایی تا ۴۰ درصد امکان حفاظت از خط ساحلی را در برابر امواج توفان ی و فرسایش ساحل فراهم کرده و به طور قابل توجهی نیاز به سازه‌های مهندسی را کاهش داده است. در ایالات متحده امریکا نیز تالاب‌های ساحلی در پیشگیری از ۶۲۵ میلیون دلار خسارت ناشی از آسیب‌های مستقیم سیل موثر بوده و این امر موجب کاهش ۱۶ درصدی خسارات ناشی از سیل سالانه و کاهش ارتفاع امواج تا ۹/۴ سانتیمتر در هر کیلومتر از خشکی شده است. همه مردم و آحاد سازمان‌ها انتظار داشتند سال ۲۰۲۰ میلادی بتواند زیان‌های سال قبل را جبران کند اما شیوع ویروسی همچون ویروس کرونا و گسترش آن به ده‌ها کشور جهان موجی از ناامیدی را به وجود آورد و همه پیش‌بینی‌ها را بر‌هم‌ ریخت. این ویروس که منشا آن از کشور چین شروع شد و این کشور که دومین اقتصاد بزرگ جهان است،خسارت چندصدمیلیارد دلاری را بر بخش‌های مهم بورس، گردشگری، صنعت و تجارت کالا تحمیل کرد و این اتفاق اندکی پیش از تعطیلات سال نو میلادی رخ داد. دوره‌ای که می‌توانست پس از یک سال کم فروغ، رونق قابل‌توجهی را به اقتصاد این کشور تزریق کند. در ایران نیز شیوع ویروس کرونا درست در دوره‌ای اتفاق افتاد که بسیاری از صنایع و تجار در تدارک تولید و عرضه کالا به مناسبت سال نو خورشیدی‌ بودند اما به دلیل هراس و کاهش مراودات شهروندان در عمل رونق مورد انتظار آنها در کمتر از یک ماه تا نوروز حاصل نشد و گسترش سریع ویروس کرونا ضربه بزرگی به کل جهان وارد کرد و تحولات به گونه دیگری رقم خورد. البته عمق این آسیب‌ها به سرعت مقابله با این بیماری و توانایی کنترل آن بستگی داشت. همه انتظار داشتند وضعیت بد سال ۲۰۱۹ میلادی تا حدودی در سال ۲۰۲۰ میلادی بهبود یابد. از همان ابتدای سال ۲۰۲۰ بحران همه‌گیری کرونا این امید را از بین برد و به همگان ثابت کرد که پیامدهای منفی کرونا بسیار عمیق‌تر و سخت‌تر بود. رشد اقتصادی چین دو سال قبل بسیار  پایین‌تر از سال قبل آن اعلام شده بود و بدترین میزان ثبت شده در چند دهه اخیر بوده است. بیماری کرونا علاوه بر کاهش تجارت چین بر دیگر کشورهای بزرگ هم تاثیر گذاشت. تولید در کشورهای اروپایی دچار مشکل شد زیرا به شدت به تجارت با چین وابسته‌ بودند و بیشتر کشورهای آمریکای لاتین، خاورمیانه، استرالیا و آفریقا هم به علت روابط عمیق با چین به شدت تحت تاثیر قرار گرفتند. از طرف دیگر کشورهای ژاپن و کره‌‌جنوبی هم به علت درگیری مستقیم با کرونا وضعیت چندان مناسبی نداشتند. حتی ایالات متحده نیز از پیامدهای کرونا برکنار نبود. هراس از بیماری کرونا موجب شد تا بیشترین نزول در بازارهای آمریکا در یک روز اتفاق بیفتد و آسیبی همچون بحران مالی سال ۲۰۰۸ مییلادی به اقتصاد این کشور وارد شود. شیوع ویروس کرونا به طور قطع در تمام کشورهای جهان تبعات آشکاری را وارد کرد. در ده‌ها کشور و از جمله ایران پیامدهای رکودآفرین این ویروس رفته‌رفته بیشتر آشکار شد. آسیب‌های ویروس خطرناک کرونا بسیار بزرگ‌تر و خطرناک‌تر و درعین‌حال غیرقابل رویت، همچون آسیب‌های اجتماعی مثل فقر، بیکاری، اختلافات خانوادگی، خشونت خانگی، اضطراب، افسردگی بود. این روزها ویروس کرونا چنان بر همه‌جای دنیا سایه افکنده که دغدغه‌های دیگر تا حدی کمرنگ شده و برخی معضلات، چالش‌ها و آسیب‌های اجتماعی به حاشیه رانده‌شده است. تکانه شدید شیوع بیماری کرونا، آسیب‌های بسیار زیادی را در جوامع ایجاد کرده است و از طرفی پیشگیری از تبعات، بیماری روحی و روانی ناشی از شیوع آن دغدغه همه مردم شده بود. اکنون وقت آن رسیده که برای حفظ سیاره‌مان و سپردن آن به نسل‌های آینده، نقش خود را به خوبی ایفا کنیم و در شرایطی که کووید ۱۹ و تغییرات اقلیمی و آب و هوایی تلفات بسیاری برجای می‌گذارد، در برابر بروز فاجعه‌های مرگبار ناشی از بلایای طبیعی با مدیریت بیشتر اقدام کنیم. از سال قبل هم کووید- ۱۹ و شرایط اضطراری آب و هوا به ما نشان داد که نیاز به چشم‌انداز روشن، برنامه‌ریزی منسجم و حمایت نهادهای دارای صلاحیت و توانمند هست که بتوانند با توجه به شواهد علمی برای منافع عمومی عمل کنند. این امر مستلزم داشتن استراتژی‌های ملی و محلی برای کاهش خطر بلایا است که با توافق کشورهای عضو سازمان ملل متحد هنگام تصویب کاهش خطر بلایا در سال ۲۰۱۵ میلادی، لازم الاجرا است.
مهتا زمانی‌نیک
دیدگاه کاربران

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد

طراحی و اجرا توسط: هیاهو