مقابله با ترس‌های ناشی از کروناویروس
بچه‌ها را نگران نکنیم!
20 مرداد 1399 ساعت: 15:5



فراگیر شدن بیماری کووید-19 مشکلات زیادی را به همراه آورده که یکی از مهم‌ترین آنها ترس، بیم و هراسی است که بعد از این بیماری به نوعی با زندگی تک‌تک ما عجین شده است. هر چقدر هم بخواهیم خونسرد و بی‌تفاوت باشیم، باز هم با شنیدن اخبار مختلف، تغییر شکل بیماری، شروع موج‌های جدید آن یا ابتلای دوستان و آشنایان نمی‌توانیم فراموشش کنیم.
به تازگی هم با ابتلای بیشتر کودکان به کرونا، والدین نگران ابتلای فرزندان‌شان به این بیماری هستند اما چطور می‌توانیم این نگرانی را به فرزندان‌مان منتقل نکنیم. ترس‌هایی که در حال حاضر در وجود فرزندان ما نهادینه شده‌اند، حتما در آینده مشکلات زیادی را برایشان به وجود خواهد آورد. حال چطور می‌توانیم به گونه‌ای رفتار کنیم که علاوه بر رعایت تمام موارد پیشگیری از بیماری، ترس و نگرانی کمتری داشته باشیم تا فرزندان‌مان هم بتوانند از آرامش بیشتری برخوردار باشند. در این خصوص با دکتر معصومه موسوی، فوق‌تخصص روان‌پزشکی کودک و نوجوان و عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی گفت‌وگو کرده‌ایم.

: خانم دکتر، والدین چگونه ترس و نگرانی‌های خود را به فرزندان‌شان منتقل می‌کنند؟

اینکه ما چگونه ترس و نگرانی‌های خود را به کودکان منتقل می‌کنیم در مورد ترس‌های مختلف، متفاوت است. مثلا در بحران اخیر و شیوع ویروس کرونا بخش بزرگی از جامعه نگرانی‌های آزاردهنده‌ای در این خصوص پیدا کرده است. خصوصیت بارز ترس و اضطراب به این صورت است که وضعیتی «سرشتی» دارد، یعنی اضطراب هم مانند بسیاری از وضعیت‌های دیگر مانند قیافه، ظاهر، قد و... که از راه ژن به ارث می‌رسد، از طریق مادر به فرزندان منتقل می‌شود.
راه دیگر انتقال اضطراب از طریق مشاهده است که به این ترتیب در وجود شخص نهادینه می‌شود و کم‌کم به‌صورت یک اختلال درمی‌آید. هنگامی که بچه‌ها متوجه نگرانی ما از یک بیماری می‌شوند این وضعیت در آنها هم نهادینه شده و درواقع ترس و اضطراب ما به آنها هم منتقل می‌شود.

: ترس کودکان چه تفاوتی با بزرگسالان دارد؟

کودکان درک کامل و جامعی از اتفاقات، به‌خصوص اتفاقات ناگوار ندارند. آنها نمی‌توانند مشکلات را پردازش کنند، بنابراین در بسیاری موارد حتی بیش از بزرگسالان آن را دریافت می‌کنند. ضمن اینکه ما برای اضطراب مکانیسم‌های دفاعی داریم که کمک می‌کنند بتوانیم سطح اضطراب را پایین بیاوریم ولی در کودکان این سازگاری و تطابق‌پذیری وجود ندارد. به همین دلیل هم قرار گرفتن در شرایط سخت، بیشتر آنها را مضطرب می‌کند. نکته دیگر این‌که بچه‌ها خصوصیتی دارند که حوادث را «بزرگنمایی» می‌کنند. یعنی خطر را چندین برابر احساس می‌کنند. البته گاهی هم برعکس عمل می‌کنند و به‌قدر لازم خطر را جدی نمی‌گیرند. همین موضوع باعث می‌شود بیشتر در معرض خطر و آسیب قرار بگیرند.

: چطور می‌توان اطلاعات درست را به کودکان منتقل کرد؟

برای آگاه کردن کودکان از خطر باید اطلاعات را مطابق واقعیت و همان‌گونه که هست، منتهی متناسب با سن‌شان به آنها منتقل کنیم و از فرزندان‌مان بخواهیم در حد توان خود کارهایی را که لازم است انجام دهند. یعنی نه باید آنها را رها کنیم تا هر طور می‌خواهند رفتار کنند و نه بیش از حد نگران‌شان کنیم. بهترین کار در پیش گرفتن حد تعادل و رعایت تمام دستورالعمل‌های بهداشتی است.

: تبعات نگران کردن زیاد کودکان چیست؟

بزرگ‌ترین مشکل بزرگنمایی خطر ابتلا به بیماری برای کودکان، شکل‌گیری اضطراب در آنهاست. یعنی رفتار ما باعث می‌شود اضطراب به‌خصوص در مورد کودکانی که زمینه اضطراب دارند زودتر به وجود بیاید. بروز اضطراب هم در کودکان تبعات زیادی دارد، بچه‌ها دوره سختی را می‌گذرانند و دلهره و ترس آزارشان می‌دهد. به همین خاطر بیشتر به والدین وابسته می‌شوند، مشکلات رفتاری پیدا می‌کنند و حتی در تغذیه، فعالیت و بازی، یادگیری و حتی خواب آنها هم تاثیر سوء خواهد داشت. همه اینها فقط به دلیل انتقال نادرست اطلاعات به فرزندان ایجاد می‌شود. در صورتی که با رفتار درست و حفظ آرامش خود، می‌توانیم کاری کنیم که با داشتن آرامش، مشکلی در سیستم ایمنی او به وجود نیاید.

توجه داشته باشید بچه‌ها معمولا بیش از آنچه والدین‌شان فکر می‌کنند در معرض اخبار و حوادث ناگوار قرار می‌گیرند. یعنی والدین فکر می‌کنند بچه‌ها متوجه بسیاری از مسائل نمی‌شوند، در حالی که این‌گونه نیست. شواهد نشان می‌دهد کودکان متوجه مفهوم اطلاعاتی که از طریق تلویزیون، اینترنت و... دریافت می‌کنیم، می‌شوند.

تبعات دیگری که اضطراب می‌تواند در کودکان ایجاد کند «محروم‌سازی کودک» از عملکرد طبیعی‌اش است. یعنی عملکرد کودک که به‌طور طبیعی شامل بازی، تفریح و آموزش است با ایجاد استرس، ترس و نگرانی از بین می‌رود. به‌ویژه اینکه در حال حاضر و با وجود محدودیت‌هایی که برای پیشگیری از شیوع بیماری وجود دارد، کودکان نمی‌توانند مانند قبل با بچه‌های دیگر بازی کنند و هر جا می‌خواهند بروند.

: چطور می‌توان از محروم‌سازی بیش از حد کودکان جلوگیری کرد؟

مسوولان بهداشت توصیه می‌کنند با پاکسازی کامل خانه، رعایت بهداشت و حفظ فاصله از امنیت کامل خودمان، فرزندان‌مان و محیط خانه اطمینان داشته باشیم اما متاسفانه برخی والدین با رعایت کامل موارد بهداشتی باز هم مدام استرس و نگرانی ترس از ابتلا به بیماری کرونا را دارند و کودک را هم نگران می‌کنند و اغلب، نگرانی‌ها و وسواس خود را به او منتقل می‌کنند.

بنابراین لزومی ندارد کودک را وادار کنیم در محیط امن خانه هم مدام دستانش را بشوید و با الکل ضدعفونی کند. وقتی این‌گونه رفتار می‌کنیم باعث می‌شویم ذهن او دائم متوجه بیماری شود، در حالی که بهترین کار در مقابله با بیماری این است که بعد از رعایت بهداشت و مسائل ایمنی، ذهن را از توجه به آن منحرف کنیم.

وقت گذاشتن بیشتر برای کودک و اختصاص برنامه‌های مشترکی مانند تماشای فیلم و خواندن کتاب یا همراهی کردن او در بازی‌های مورد علاقه‌اش از بهترین روش‌های منحرف کردن ذهن از پرداختن بیش از حد به موضوع بیماری است.

: آیا اختلال وسواس هم به دلیل همین استرس‌ها در کودکان به وجود می‌آید؟

بله، گاهی شروع اختلال وسواس از همین موارد یعنی نگران کردن بیش از حد کودک به وجود می‌آید. اختلال وسواس هم مانند اضطراب‌آمیزه‌ای از وراثت و اکتساب است. یعنی کودکی که برای ابتلا به وسواس مستعد است، هنگامی که در کنار والدینی قرار می‌گیرد که وسواس دارند احتمال ابتلای او به وسواس بسیار بیشتر خواهد شد. یعنی وقتی والدین به کودک توصیه می‌کنند به جای یک بار درست شستن دست، این کار را چند بار تکرار کند، کم‌کم باعث بروز رفتارهای وسواس‌گونه در او می‌شوند، بنابراین یکی از تبعات محدودسازی و واکنش‌های افراطی، ایجاد اختلال وسواس است که ممکن است در هر زمانی به‌ویژه در کودکی شکل بگیرد.

توجه داشته باشیم بعضی اوقات این موضوع به‌خصوص در مورد کودکان لجباز برعکس عمل می‌کند، یعنی وقتی آنها متوجه شوند والدین می‌خواهند به زور کودک را وادار به انجام کاری کنند، نه‌تنها به توصیه آنها عمل نمی‌کند، بلکه کارهایی می‌کند که برخلاف نظر‌شان هم باشد. این موضوع خطر بیشتری به وجود می‌آورد. به‌خصوص در زمان شیوع بیماری که رعایت نکردن آن عواقب جبران‌ناپذیری خواهد داشت که همه اطرافیان را تحت‌الشعاع قرار خواهد داد. به این ترتیب بهترین کار این است که والدین نگرانی‌ها و ناراحتی‌های خود را در حد معقول‌ بروز دهند.

: ما تا چه حد می‌توانیم در مورد احساسات‌مان با کودکان صحبت کنیم؟

توجه داشته باشیم اگر بخواهیم مانع از بروز احساسات واقعی خود به کودکان شویم، نه‌تنها آموزش خوب و درستی برای چگونگی بروز احساسات خود به آنها نمی‌دهیم، بلکه به این ترتیب به آنها نشان می‌دهیم که ما به اندازه کافی به آنها اعتماد نداریم که همیشه واقعیت را مخفی نگه می‌داریم. البته دلیلی ندارد خبر بیماری یا مشکلات دیگران را به کودک منتقل کنیم، اما در هر صورت باید به او یادآور شویم که جای نگرانی نیست چون می‌توانیم از پس مشکلات بربیاییم و راه‌حلی برای آنها پیدا کنیم.

سوالات پی‌درپی کودکان هم گاهی به این دلیل است که می‌خواهند مطمئن شوند خودشان عامل ناراحتی والدین‌شان نیستند، بنابراین پدر و مادرها می‌توانند این اطمینان را به فرزندشان بدهند که کودک و رفتار او عامل ناراحتی‌شان نیست.
در مورد نگرانی بیماری کرونا هم باید کودک را از وجود بیماری، راه‌های پیشگیری و چگونگی ابتلا به آن آگاه کنیم و البته حتما توضیح دهیم که این بیماری کشنده نیست و خیلی از افراد با چند روز استراحت بهبود پیدا می‌کنند. برای نگرانی کمتر کودکان نباید آنها را در معرض اخبار ناراحت‌کننده و پیگیری تعداد کشته‌شده‌ها و... قرار دهیم، بنابراین اطلاعات باید به‌طور خلاصه، ساده و محدود در اختیار آنها قرار بگیرد.

یکتا فراهانی
دیدگاه کاربران

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد

طراحی و اجرا توسط: هیاهو