عوامل، علائم و راه‌‌‌های درمان و پیشگیری از یبوست از دیدگاه طب رایج و طب سنتی ایرانی
دفع دردناک و مدفوع سخت
5 مرداد 1399 ساعت: 16:5



یبوست یکی از شایع‌ترین اختلالات گوارشی است که همه افراد از دوران نوزادی گرفته تا کهنسالی آن را بارها در زندگی خود تجربه می‌کنند. این اختلال اگرچه بی‌خطر به نظر می‌رسد، در بعضی موارد می‌تواند بسیار آزاردهنده و حتی تهدیدکننده حیات باشد. 
متاسفانه بسیاری از افراد به آن اهمیت نمی‌دهند یا از مطرح کردن مشکل دفع خود با پزشک خجالت می‌کشند. بعضی‌ها نیز به مصرف خودسرانه داروهای ملین رومی‌آورند و بیش از پیش به دستگاه گوارش آسیب می‌رسانند؛ از هموروئید، فیستول و شقاق گرفته تا خونریزی از مقعد، بی‌اختیاری مدفوع و افزایش خطر بدخیمی روده. تداوم یبوست برای مدت طولانی با عوارض متعددی همراه است. اگر شما نیز به یبوست مبتلا شده‌اید و مدفوع خود را همراه با فشار و درد دفع می‌کنید، با ما همراه شوید. صفحه «درمانگاه» این هفته به طور جامع به علل یبوست و راه‌های درمان و پیشگیری از آن ‌‌‌می‌پردازد.

تعریف یبوست در افراد مختلف، متفاوت است


اجابت مزاج کمتر از 3 بار در هفته و باقی ماندن مدفوع سفت و خشک در روده بزرگ به طور کلی تحت عنوان «یبوست» شناخته می‌شود اما تعریف یبوست در افراد مختلف می‌تواند متفاوت باشد. برای مثال فردی ممکن است هر روز اجابت مزاج داشته باشد اما دفع مدفوع را با درد و فشار انجام دهد یا تخلیه ناکامل داشته باشد. این حالت نیز تحت عنوان یبوست شناخته می‌شود. در مقابل، فردی دیگر ممکن است هفته‌ای 2 تا 3 بار اجابت مزاج داشته باشد اما هر بار، دفع مدفوع را به راحتی و بدون فشار انجام دهد. در هر صورت هرگونه تغییر ناگهانی در اجابت مزاج باید توسط پزشک بررسی شود؛ چه بسا این تغییرات در علل حادی مثل انسداد یا پیچ‌خوردگی روده، وجود ضایعه داخل شکم و... ریشه داشته باشند.

شایع‌‌ترین عوامل یبوست


یبوست مشکل بسیار شایعی است و 20 درصد از مردم دچار آن هستند. تقریبا در هر خانواده 1 یا 2 نفر از یبوست رنج می‌برند. حدود 90 درصد از موارد یبوست علل خطرناکی ندارند اما 10 درصد از آنها ممکن است علل مهمی داشته باشند. بنابراین نباید یبوست را سرخود درمان کرد. رژیم غذایی کم‌فیبر، رژیم‌های نادرست لاغری یا چاقی، کم‌تحرکی و پشت میزنشینی، چاقی، کمبود مصرف آب، بارداری، اختلالات حرکتی روده، نشانگان روده تحریک‌پذیر، کم‌کاری تیروئید، مصرف داروهای اعصاب و آرامبخش، افسردگی، مصرف داروهای فشارخون، داروهای آنتی‌‌اسید معده، داروهای آنتی‌هیستامین، مسکن‌ها، مکمل‌های کلسیم، دیورتیکول‌های روده و حتی بدخیمی‌‌‌های روده و قطع نخاع همگی می‌توانند از علل یبوست باشند.

لبنیات پرچرب، یبوست ‌‌‌می‌آورد!


برخلاف تصور عامه مصرف لبنیات پرچرب می‌تواند موجب یبوست شود. برای مثال افراد گمان می‌کنند با مصرف دوغ پرچرب دچار اسهال خواهند شد، در حالی که پرچرب بودن دوغ موجب یبوست می‌شود. متاسفانه خیلی از افراد زمانی برای درمان یبوست به پزشک مراجعه می‌کنند که دچار عارضه‌ای مثل خونریزی از مقعد، فیشر یا شقاق، فیستول، هموروئید یا بواسیر شده‌اند.

یبوست‌هایی که از دوران کودکی نشات ‌‌‌می‌گیرند


بسیاری از یبوست‌ها، به‌خصوص در دختران، در اجابت مزاج نادرست دوران کودکی ریشه دارند چرا که اغلب کودکان صبح‌ها قبل از رفتن به مهدکودک یا مدرسه، وقت کافی برای اجابت مزاج ندارند. کودک از زمان بیدار شدن از خواب باید لباس بپوشد، صبحانه بخورد و اجابت مزاج داشته باشد. از آنجایی که این امور اغلب با عجله و در وقت کم انجام می‌شوند، کودک دفع کامل ندارد و مجبور می‌شود مدفوع خود را نگه دارد. در مدرسه نیز به راحتی نمی‌تواند اجابت مزاج داشته باشد. بنابراین آن را نگه می‌دارد و ادامه این رفتار به‌تدریج باعث تنبلی، بزرگ شدن و افزایش طول روده می‌شود. این کودکان از سنین کم دچار یبوست می‌شوند و برای همیشه گرفتار آن می‌مانند. برای پیشگیری از یبوست هیچ‌گاه نباید اجابت مزاج را به تعویق انداخت.


علائم همراه با یبوست که خبر از خطر ‌‌‌می‌دهند


مهم‌ترین علائم یبوست، دفع کمتر از 2 بار در هفته، دفع همراه با درد و دفع ناکامل مدفوع است. افراد مبتلا به یبوست معمولا احساس سنگینی زیر دل و درد شکم دارند. حتی ممکن است دچار حالت تهوع و بی‌اشتهایی شوند. گاهی اوقات یبوست با دفع خون، لاغری، ضعف عمومی و بی‌حالی نیز همراه است. یبوست به‌خصوص از نوع حاد را حتما باید پزشک بررسی کند. متاسفانه اغلب افراد از صحبت کردن درمورد یبوست با پزشک خجالت می‌کشند. بنابراین پزشکان موظف هستند حتما درمورد وضعیت و تعداد دفعات اجابت مزاج بیماران سوال کنند و معاینه دقیق انجام دهند. برای مثال باید دست خود را روی شکم قرار دهند و آن را از لحاظ نفخ، درد، برآمدگی، حرکات و صدای روده و... بررسی کنند.

اهمیت مصرف آب در پیشگیری از یبوست


روزانه 10 لیتر مایع وارد دستگاه گوارش می‌شود. 2 لیتر مایع از طریق نوشیدن و خوردن، 1 لیتر از طریق بزاق، 2 لیتر از طریق ترشحات معده و 4 تا 6 لیتر از طریق ترشحات لوزالمعده و کیسه صفرا وارد روده شده و بیشتر آن توسط روده باریک جذب می‌شود. از این میزان، 1 لیتر مایع نیز وارد روده بزرگ ‌شده که 800 سی‌سی آن جذب روده بزرگ می‌شود و 200 سی‌سی همراه با مدفوع بیرون می‌آید. حال اگر مقدار آب مصرفی در روز کم باشد یا حرکات روده کند باشد، مدفوع سفت خواهد شد. حتی مدفوع در بعضی موارد به قدری سفت می‌شود که دیگر بیرون نمی‌آید. در این شرایط، پزشک باید با کمک انگشت و پوشش مجهز، مدفوع را از روده بیرون بیاورد. در غیر این صورت مدفوع باعث انسداد روده و مرگ می‌شود.

تاثیر قهوه بر بهبود یبوست ثابت نشده

تاثیر قهوه بر بهبود یبوست از لحاظ علمی به اثبات نرسیده است. بنابراین باید از زیاده‌روی در مصرف آن خودداری کرد. برای اثبات تاثیر قهوه بر اجابت مزاح باید آن را در دو گروه مورد آزمایش قرار داد. برای مثال یک گروه 200 نفره باید به صورت روزانه قهوه مصرف کنند و گروهی دیگر با همین تعداد از مصرف قهوه خودداری کنند. در انتها باید بررسی کرد تعداد دفعات اجابت مزاج در گروه مصرف‌کننده قهوه بیشتر بوده یا نه؟ به طور کلی می‌توان گفت قهوه و چای و سایر نوشیدنی‌های کافئین‌دار سیستم حرکتی گوارش را در بعضی افراد تا حدودی تحریک می‌کنند و باعث افزایش حرکات روده و دفع می‌شوند اما این موضوع درمورد همه افراد صدق نمی‌کند.

سیگار، یبوست را برطرف نمی‌کند!


یکی از تصورات اشتباه میان عموم، تاثیر سیگار بر بهبود یبوست است، در حالی که مصرف‌کنند‌گان دخانیات و مواد مخدر بیشترین گروهی هستند که از یبوست رنج می‌برند. بهبود یبوست با مصرف سیگار در بعضی افراد شاید تنها حاصل تاثیر روانی باشد. یکی دیگر از تصورات میان مردم این است که مدفوع سفت‌شده در بدن سم تولید می‌کند. این باور نیز غلط است. باید بدانید مدفوع مقدار زیادی میکروب دارد. بنابراین وقتی برای مدت طولانی در روده باقی می‌ماند، به دلیل نزدیکی با مثانه می‌تواند منجر به عفونت‌های مکرر مثانه شود.

از زور زدن هنگام دفع و فشار به مقعد خودداری کنید


افرادی که دچار یبوست هستند باید حتی‌الامکان از زور زدن و فشار آوردن به مقعد هنگام دفع خودداری کنند زیرا این کار به‌تدریج باعث شل شدن عضلات و اسفنکترهای داخلی و خروجی مقعد می‌شود. در این وضعیت، فرد کنترل مدفوع را از دست می‌دهد و لباس‌های زیر خود را مرتب کثیف می‌کند. بنابراین اگر به یبوست مبتلا شده‌اید، به جای دفع با زور و فشار به پزشک مراجعه کنید تا از عوارض یبوست نیز پیشگیری کرده باشید. یکی دیگر از عوارض یبوست، هموروئید و بواسیر است. این عارضه به دلیل فشار آمدن بر رگ‌های انتهای روده بزرگ و مقعد و متورم و پرخون شدن آنها ایجاد می‌شود. گاهی حتی در این ناحیه لخته خون جمع می‌شود و آبسه و درد شدید ایجاد می‌کند. گاهی نیز شقاق و فیستول ایجاد می‌شود یا مقداری از روده بزرگ بیرون می‌زند و پرولاپس ایجاد می‌کند.

تغییر رژیم غذایی؛ مهم‌‌ترین راه پیشگیری از یبوست


پیروی از رژیم غذایی مناسب، مهم‌ترین راه برای پیشگیری از یبوست است. برای این منظور باید مصرف فیبر، میوه‌ها و انواع سبزی‌ مثل کلم، کاهو، اسفناج، غلات، انجیر خشک، پرتقال، کیوی، حبوبات، کشمش، نان‌های سبوس‌دار و... را افزایش داد. فیبر موجود در این مواد، مدفوع را نرم و روان و دفع آن را آسان می‌کند. نوشیدن آب کافی نیز در پیشگیری از یبوست نقش دارد. برای این منظور باید روزی 3 تا 4 لیوان آب، ترجیحا ناشتا بنوشید. با این کار 1 لیتر به آب ورودی در روده اضافه می‌کنید و دفع مدفوع آسان‌تری خواهید داشت. علاوه بر اینها برای پیشگیری از یبوست باید از مصرف غذاهای سنگین و پرچرب، به‌خصوص شب‌ها خودداری کنید. شب‌ها بهتر است از غذاهای سبک و آبکی مثل سوپ استفاده کنید. تحرک و ورزش نیز به پیشگیری از یبوست کمک می‌کند. اگر اضافه وزن دارید باید آن را کاهش دهید. اگر به مشکلات اعصاب و روان مثل افسردگی مبتلا هستید باید در جهت رفع آن اقدام کنید. اگر هم با مصرف داروهای مختلف دچار یبوست می‌شوید باید موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید تا در صورت امکان دارو را تغییر دهد. از مصرف خودسرانه داروها و حتی داروهای مکمل مثل کلسیم خودداری کنید. اگر از سیگار یا مواد مخدر استفاده می‌کنید باید آنها را ترک کنید. از نگه داشتن دفع به مدت طولانی خودداری کنید و در صورت احساس دفع، فورا به توالت بروید. با رعایت این نکات می‌توانید احتمال بروز یبوست را به حداقل برسانید.

افزایش احتمال بدخیمی در یبوست‌‌‌های مزمن


افرادی که دچار یبوست مزمن هستند بیشتر باید نگران بدخیمی‌ها باشند. اصولا هرنوع تحریک طولانی‌مدت در روده می‌تواند باعث تغییر ژنتیک سلول‌ها و افزایش خطر سرطان شود. تمامی افراد باید هر 3 تا 4 سال یکبار با انجام آزمایش‌های لازم مثل آزمایش مدفوع، سلامت روده‌های خود را بررسی کنند. همچنین اگر فرد بالای 40 سال سن دارد باید کولونوسکوپی و رادیوگرافی از روده‌ها انجام دهد. سرطان‌ها و بدخیمی‌های روده بزرگ، مدت‌ها بی‌علامت باقی می‌مانند و خود را پنهان می‌کنند. متاسفانه بسیاری از بیماران زمانی متوجه بدخیمی روده می‌شوند که سرطان به نقاط دیگر بدن انتشار یافته است. بنابراین باید بررسی و معاینه روده بزرگ را جزو بررسی‌های منظم همه افراد قرار داد.

خطر مصرف طولانی‌مدت ملین‌‌‌ها


برای درمان یبوست بهتر است از داروهای ملین کمتر استفاده شود و در عوض رژیم غذایی اصلاح شود. داروهای ملین مثل سنا به طور موقت دفع را روان می‌کنند اما ادامه مصرف آنها باعث وابستگی روده به دارو و تشدید یبوست می‌شود. در این شرایط فرد باید به طور مرتب دوز دارو را افزایش دهد تا از آن نتیجه بگیرد. در کولونوسکوپی مصرف‌کنندگان طولانی‌مدت ملین‌ها، لکه‌های تیره‌رنگ در سرتاسر روده بزرگ دیده می‌شود. درواقع مصرف طولانی‌مدت این داروها باعث کند شدن حرکات روده و از دست رفتن عملکرد طبیعی آن می‌شود، به‌خصوص اگر فقط از یک نوع ملین استفاده شود. بنابراین ملین‌ها باید حتما تحت نظر پزشک و با رعایت تنوع استفاده شوند. ملین‌های پودری و گیاهی در این زمینه انتخاب مناسب‌تری هستند زیرا آب را از بخش‌های بالایی دستگاه گوارش جذب می‌کنند و باعث نرم شدن مدفوع می‌شوند. در کل، داروهای ملین بهتر است حداکثر هفته‌ای 1 تا 2 بار مصرف شوند. افراد وابسته به داروهای ملین در صورت رعایت توصیه‌های پزشک و پیروی از رژیم غذایی مناسب می‌توانند به‌تدریج از وابستگی به این داروها رها شوند. باید توجه داشت رهایی از این وابستگی زمان می‌برد و فرد باید صبور باشد.

از کیوی غافل نشوید


موثرترین راه برای درمان یبوست استفاده از رژیم غذایی سرشار از فیبر و مایعات است. مصرف کیوی تازه و بدون پوست، روزانه 2 تا 3 بار می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. در صورت وجود معده‌درد نیز می‌توان کیوی را به صورت کمپوت و پخته‌شده مصرف کرد.
آمیتاب باچان سال ۱۹۴۲ میلادی در شهر ا...‌آباد هند به دنیا آمد. پدرش دکتر هاریوانش رای باچان، شاعر خوشنام و معروف زبان هندی بود. نام فامیل اصلی او سریواستاوا بود ولی او خود، نام مستعار باچان را برگزید و تمام اشعار و نوشته‌های خود را با این نام امضا می‌کرد. بعدها آمیتاب نیز با همین نام فامیل وارد سینما شد و به خاطر شناخته‌ بودن این نام تمام اعضای خانواده با نام باچان معروف شدند. باچان در سال ۲۰۰۰ میلادی در فیلم «محبت‌ها» ساخته یاش چوپرا در نقش مردی عبوس و سختگیر ظاهر شد که از یبوست مزمن رنج می‌برد.

دکتر ایرج خسرونیا
عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم‌پزشکی شهیدبهشتی، رئیس جامعه پزشکان متخصص داخلی ایران

10توصیه طب سنتی برای رفع یبوست

یبوست سرچشمه بسیاری از بیماری‌‌هاست، از جمله بواسیر، میگرن، بوی بد دهان، بیماری‌‌های کبدی، تجمع مواد اضافی در بدن، تهوع، سرگیجه، کج‌خلقی، یاس در زندگی، بدبینی، دعوای بی‌جهت، قضاوت ناحق، فراموشی، ترس، تشنج، رعشه، افسردگی، دردهای گوناگون عصبی، ناراحتی‌‌های گوش و چشم و بینی، انواع بیماری‌‌های جلدی مثل اگزما و جوش‌‌های گوناگون بدن، اختلال در اعمال غدد درونی مثل تیروئید، تخمدان، غدد فوق‌کلیوی و....

در طب سنتی ایران برای رفع یبوست و پیشگیری از آن، رعایت موارد زیر توصیه ‌می‌شود:

1. چنانچه انسان فعالیت بدنی و نرمش و ورزش روزانه و مرتب داشته باشد، به‌ویژه اگر ماهیچه‌‌های شکم را منقبض و به کار وادارد، مزاج نرم می‌شود و خودبه‌خود به طور طبیعی کار ‌می‌کند و نیازی به مسهل و ملین‌‌های دارویی ندارد. عادت کردن به مسهل‌‌ها سبب تنبلی روده و عادت آنها به عامل محرک دارویی ‌می‌شود. بنابراین باید از خستگی بدنی و فکری و توقف در یک جا خودداری کرد و حتی‌الامکان از هوای آزاد و ورزش‌‌های ملایم مانند دوچرخه‌سواری که موجب تقویت عضلات شکم ‌می‌شوند (به شرطی که از حد اعتدال خارج نشود) بهره جست.
2. باید از تندخویی و عصبانیت خودداری کرد زیرا در تشدید یبوست بسیار موثر هستند.
3. توجه به استراحت بدن و خواب کافی، ضروری است.
4. باید روزی 1 تا 2 بار در ساعات معین تخلیه انجام شود. بعد از صرف غذا، موجی از معده به طرف روده بزرگ ‌می‌رود که اصطلاحا به رفلکس «گاستروکولیک» معروف است. اگر بلافاصله بعد از صرف غذا اقدام به اجابت مزاج شود، این موج ‌می‌تواند به عمل دفع کمک موثری کند.
5. رعایت آداب و نحوه درست غذا خوردن ضروری است.
6. مزه‌مزه کردن کمی نمک قبل و بعد از غذا به پاک‌سازی بدن و جلوگیری از یبوست کمک ‌می‌کند.
7. برای جلوگیری از یبوست باید از مصرف بعضی خوراکی‌‌ها پرهیز کرد، مثل بادمجان، عدس، گوشت‌‌های مانده و نمک‌سود، ماهی‌‌های شور، شیرینی‌جات مصنوعی، قهوه، شکلات، کاکائو، چای پررنگ، سبزیجات تند مثل تره تیزک، خوراکی‌‌های ترش و قابض مثل آبغوره، آب یخ، فست‌فودها، غذاهای آماده و کارخانه‌ای و....
8. مصرف انواع میوه و سبزی چه به صورت خام و چه به صورت پخته، برای جلوگیری از یبوست مفید است. بهترین میوه‌‌هایی که ‌می‌توان برای این منظور استفاده کرد عبارتند از آلو، زردآلو، گلابی، انجیر، مویز و انگور.
9. مصرف شربت‌‌های ملین مثل شربت آلو و شربت خاکشیر برای پیشگیری از یبوست توصیه ‌می‌شود.
10. افرادی که یبوست آنها به دلیل حرارت بالای معده و روده ایجاد شده، ‌می‌توانند شکر سفید 35 گرم، ترنجبین 35 گرم و 70 گرم آب هندوانه را مخلوط کرده و مصرف کنند. همچنین ‌می‌توانند آشی که با ماش و مغز بادام و کدو تهیه شده استفاده کنند.

ترکیبات مفید در جلوگیری و درمان یبوست

 آشی که در طبخ آن از ماش، نخود و مغز بادام استفاده شده باشد. ماش صالح‌‌ترین حبوبات و نفخ آن از همه حبوبات کمتر است. همچنین غذاییت زیادی دارد و خلط صالح در بدن تولید ‌می‌کند، به‌خصوص اگر با بادام یا روغن بادام پخته شده باشد.
 سوپی که از هویج، سبوس گندم، جو و مقداری سبزیجات پخته تهیه شده باشد در تلیین طبع موثر است. هویج مقوی معده و ملین است. سبوس گندم روده را برای دفع تحریک ‌می‌کند و محتوای آن را بیرون ‌می‌ریزد. خواص لینت‌دهنده و مسهلی جو نیز در مقالات طب جدید به اثبات رسیده است.
 10 عدد انجیر خشک، 35 گرم مویز منقی (هسته خارج‌شده) و 15 عدد سپستان را بجوشانید و صاف کنید. سپس 35 گرم فلوس، 35 گرم ترنجبین و 7 گرم روغن بادام به آن اضافه کرده و بخورید.
 مقداری آلوی خشک شیرین را تمیز بشویید و با کارد شکاف دهید. مقداری گلاب را به طور مساوی با آب مخلوط کنید. سپس آلوهای بریده را یک شبانه‌روز در آن خیس کنید تا گلاب و آب را جذب کرده و درشت شوند. 10 تا 20 دانه از این آلوها را قبل از غذا بخورید.
 10 گرم گل سرخ، 6 عدد انجیر، 30 گرم تمرهندی، 30 گرم آلوبخارا و 30 گرم مغز فلوس را با هم مخلوط کرده و معجون درست کنید. 10 تا 15 گرم از آن را در هر وعده بخورید.
 60 گرم روغن زیتون را با 40 گرم روغن بادام مخلوط کرده، نصف آن را شب موقع خواب و نصف دیگر را صبح ناشتا میل کنید.
 آشی مرکب از برنج، تره و جعفری تهیه کنید. 15 دقیقه قبل از مصرف آش، 40 گرم گل سرخ را خوب بسایید و داخل غذا بریزید و آن را پس از گذشت 15 دقیقه میل کنید.

دکتر غلامرضا کردافشاری
استاد دانشکده طب سنتی دانشگاه علوم پزشکی تهران
ستاره محمد
دیدگاه کاربران

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد

طراحی و اجرا توسط: هیاهو