مقابله با دیابت
18 تیر 1399 ساعت: 18:4



دیابت نوع1 بیشتر در سنین کودکی و نوجوانی بروز می‌یابد اما گاهی افراد بزرگسال را هم مبتلا می‌کند. این نوع دیابت معمولا با علایم زیادی همراه است به این صورت که کودک یا نوجوان دچار پرنوشی، پرادراری و کاهش وزن شدید می‌شود؛ اگرچه اشتهای خوبی دارد و به اندازه کافی غذا می‌خورد.
ا نگاهی به هفتمین ویرایش اطلس فدراسیون جهانی دیابت متوجه خواهید شد که تا سال 2015، بالغ بر 542 هزار نفر دیابتی نوع1 در جهان شناسایی شده‌اند. هر سال نیز حدود 86 هزار نفر به این تعداد اضافه می‌شوند. البته باید توجه داشت این آمارها فقط مربوط به افراد زیر 15 سال است. آمریکا، هند و برزیل به ترتیب 3 کشوری هستند که بیشترین آمار دیابتی‌های نوع1 را به خود اختصاص داده‌اند. از لحاظ شیوع سالیانه این بیماری نیز کشورهای اروپایی قبلا در صدر قرار داشتند زیرا اعتقاد بر این بود که دیابت نوع1 در کشورهای سردسیر بیشتر دیده می‌شود، اما امروزه 2 کشور گرمسیر از منطقه خاورمیانه وارد این فهرست شده‌اند؛ کویت در رتبه سوم و عربستان سعودی در رتبه پنجم، بنابراین می‌توان گفت شیوع این نوع دیابت در کشورهای گرمسیری رو به افزایش است. در ادامه این یادداشت، با این بیماری و پیشرفت‌های موجود برای درمان آن، بیشتر آشنا خواهید شد.

دیابت نوع1 بیشتر در سنین کودکی و نوجوانی بروز می‌یابد اما گاهی افراد بزرگسال را هم مبتلا می‌کند. این نوع دیابت معمولا با علایم زیادی همراه است به این صورت که کودک یا نوجوان دچار پرنوشی، پرادراری و کاهش وزن شدید می‌شود؛ اگرچه اشتهای خوبی دارد و به اندازه کافی غذا می‌خورد. پرادراری ابتدا ممکن است خود را به صورت شب‌ادراری هم نشان دهد. بچه‌هایی که بزرگ‌ترند، معمولا اختلال تمرکز و افت درسی نیز پیدا می‌کنند. به هر حال، این علایم به سرعت پیشرفت می‌کند و اگر دیابت تشخیص داده نشود، فرد براثر قند بالا، اسیدی‌شدن خون و کتواسیدوز دیابتی به کما می‌رود.

دلیل دیابت نوع 1

     دیابت نوع1 از بیماری‌های اتوایمیون یا خودایمنی است که باعث می‌شود سیستم ایمنی بدن به سلول‌های بتای لوزالمعده حمله کند و آنها را از بین ببرد. در مورد علت این بیماری فرضیه‌های مختلفی وجود دارد که یکی از مهم‌ترین آنها تاثیر بیماری‌های ویروسی بر سیستم ایمنی است. طبق این فرضیه، وقتی ویروس‌ها وارد بدن کودک می‌شوند، سیستم ایمنی علیه آنها فعال می‌شود و به اشتباه سلول‌های انسولین‌ساز لوزالمعده را هم از بین می‌برد. درمورد مصرف شیر گاو به جای شیر مادر در 6 ماه اول زندگی نیز فرضیه‌هایی مطرح است مبنی بر اینکه پروتئین‌های گاوی ممکن است سیستم ایمنی بدن را نسبت به از بین بردن سلول‌های انسولین‌ساز تحریک کند. البته همه این موارد در حد تئوری هستند و هیچ یک ثابت‌شده نیستند. متاسفانه هنوز علت اصلی دیابت نوع1 را نمی‌شناسیم، بنابراین نمی‌توانیم از آن پیشگیری کنیم.

مراحل ابتلا به دیابت

     ابتلا به دیابت نوع1 شامل 4 مرحله می‌شود؛ مرحله اول، حمله سیستم ایمنی به سلول‌های انسولین‌ساز لوزالمعده (سلول‌های بتا) است که احتمال دارد از چند ماه تا چند سال قبل از بروز دیابت آغاز شده باشد. در این بازه زمانی اگر خون فرد مورد آزمایش قرار گیرد، آنتی‌بادی‌هایی علیه سلول‌های بتا در آن یافت می‌شود. با ورود به این مرحله، تعداد سلول‌های بتا تا حدودی کاهش پیدا می‌کند اما این کاهش به حدی نیست که کودک با کمبود قابل‌توجه انسولین مواجه شود و قندش بالا برود، بنابراین مرحله اول کاملا بدون علامت سپری می‌شود. مرحله بعدی زمانی فرامی‌رسد که تعداد سلول‌های بتا به شدت کاهش‌یافته و دیابت علائم خود را نشان می‌دهد.

البته با تشخیص دیابت و شروع انسولین‌درمانی احتمال دارد هنوز تعدادی از سلول‌های انسولین‌ساز از گزند سیستم ایمنی دور مانده باشند. در نتیجه سلول‌های باقیمانده دوباره شروع به ترشح انسولین می‌کنند و فرد وارد مرحله سوم دیابت نوع1 می‌شود. در این مرحله که به اصطلاح «دوره بهبود نسبی» نام دارد، نیاز بدن به انسولین کاهش می‌یابد. درواقع، هر زمان نیاز کودک به انسولین کمتر از نیم واحد به ازای هر کیلوگرم از وزن بدن شود، می‌گوییم در دوره بهبود نسبی به سر می‌برد. با این حال، بعد از مدتی سلول‌های بتای باقیمانده نیز از بین می‌روند و دیابت نوع1 وارد مرحله چهارم می‌شود. این مرحله همان دیابت مزمن است که با توجه به علم امروز تا آخر عمر با فرد باقی می‌ماند.

آموزش؛ پایه درمان دیابت

درمان دیابت 6 پایه اساسی دارد که «آموزش» در راس آنهاست. آموزش‌ها باید به صورتی باشند که فرد دیابتی را کاملا توانمند کنند؛ طوری که خود به‌تنهایی در مورد انتخاب واحدهای غذایی، میزان ورزش و دوز انسولین مورد نیازش تصمیم‌ بگیرد. برخلاف گذشته، دیگر لازم نیست فرد دیابتی حتما از یک رژیم غذایی خاص تبعیت کند و از ورزش کردن دور شود یا حتی دوز ثابتی از انسولین را هر روز تزریق کند، بلکه می‌تواند دوز انسولین خود را با‌توجه‌به شرایط تغییر دهد که البته این موضوع مستلزم آموزش است.

مساله دوم در درمان دیابت، کنترل روزانه است. تمامی ‌افراد مبتلا به دیابت نوع1، باید روزانه حداقل 3 تا 5 بار قندخون خود را در منزل اندازه‌ بگیرند تا بر اساس آن، دوز انسولین، میزان واحد نشاسته مصرفی و فعالیت‌ خود را تنظیم کنند.

پایه سوم درمان دیابت، حمایت روان‌شناختی و اجتماعی است. آگاهی از ابتلا به دیابت نوع1 از آنجایی که ناگهانی است، هم برای کودک و هم خانواده مشکلات بزرگ روانی ایجاد می‌کند. درنتیجه این افراد حتما باید تحت حمایت و آموزش قرار بگیرند تا متوجه‌شوند چطور با این مشکلات کنار بیایند. بخشی از آموزش‌ها توسط گروه آموزشی و درمانی ارائه می‌شوند و بخش دیگر با قرار گرفتن کودک کنار سایر کودکان دیابتی طی اردوها و برنامه‌های تفریحی فراهم می‌شود. کودکان دیابتی همچنین به حمایت‌های اجتماعی در محیط‌های مختلف مثل مدرسه نیاز دارند. از طرفی، این افراد باید روزانه 5 بار آزمایش قندخون بدهند که خود هزینه بسیار بالایی می‌طلبد. متاسفانه اکثر بیمه‌ها در کشور ما این هزینه‌ها را نمی‌پردازند. کمبود حمایت‌های اجتماعی همچنین می‌تواند این افراد را در زمان ازدواج با مشکل روبرو کند.

پایه چهارم درمان دیابت، تغذیه است. کودکان دیابتی باید با واحدهای نشاسته و کربوهیدرات و شمارش آنها آشنا باشند تا بتوانند دوز انسولین خود را تنظیم کنند. پایه پنجم درمان، فعالیت بدنی است که به کنترل قندخون بسیار کمک می‌کند و آخرین مرحله درمان دیابت نیز دارو است. در این مورد باید بدانید تنها درمان دیابت نوع1 انسولین است و داروی خوراکی برای آن وجود ندارد. نکته مهم اینکه، کودکان دیابتی فقط باید از انسولین پایه و انسولین قبل از غذا استفاده کنند.

تزریق انسولین پایه باعث می‌شود انسولین برای 24 ساعت در بدن کودک وجود داشته باشد. انسولین قبل از غذا نیز به کنترل قندخون بعد از مصرف هر وعده غذایی کمک می‌کند. استفاده از انسولین‌های از پیش مخلوط‌شده حاوی انسولین زوداثر و دیراثر اصلا برای کودکان مناسب نیست. همچنین تزریق روزانه انسولین به مقدار ثابت، امروزه در درمان دیابت کودکان جایگاهی ندارد. در انجمن دیابت ایران، کودکانی که به سن مدرسه می‌رسند تمام آموزش‌های لازم را برای تزریق انسولین دریافت کرده‌اند طوری که خودشان دوز آن را تنظیم می‌کنند و مسئولیت تزریق را برعهده می‌گیرند. درمورد بچه‌های کوچک‌تر نیز این آموزش‌ها باید به والدین داده شود.

پیوند سلول‌ بنیادی در دست تحقیق

مطالعه درمورد درمان قطعی دیابت با استفاده از پیوند سلول‌های بنیادی سال‌هاست در کشورهای مختلف انجام می‌شود. در این روش درمانی، سلول‌های بتا از افراد دهنده گرفته می‌شوند و در ورید بافت فرد دیابتی تزریق خواهند شد تا در کبد جایگزین شوند و شروع به ترشح انسولین کنند، اما متاسفانه تمامی ‌این موارد تاکنون با شکست مواجه شده‌اند و بهترین مراکز تحقیقاتی دنیا (در کانادا) حداکثر تا 2 سال توانسته‌اند سلول‌های پیوندشده را زنده نگه دارند. درواقع، به همان دلیلی که سیستم ایمنی به سلول‌های بتای بدن فرد حمله می‌کند، به سلول‌های بیگانه پیوندشده نیز حمله می‌کند و آنها را از بین می‌برد. با این حال، تحقیقات در این زمینه ادامه دارد و امید است راه‌حلی برای این مشکل پیدا شود.

درمان دیابت با لوزالمعده مصنوعی

تحقیق درباره درمان دیابت فقط به سلول‌های بنیادی محدود نمی‌شود، بلکه تکنولوژی‌های مختلف نیز برای این منظور معرفی شده‌اند. یکی از مهم‌ترین این تکنولوژی‌ها Closed Loop نام دارد که از یک پمپ خیلی پیشرفته تزریق انسولین و یک دستگاه پیشرفته CGMS (دستگاه کنترل مداوم قندخون) تشکیل شده است. دستگاه CGMS به‌طور مرتب قندخون را اندازه‌گیری می‌کند و اطلاعات را به پمپ هوشمند انتقال می‌دهد.

پمپ نیز بر این اساس، مقدار انسولین مورد نیاز فرد را تنظیم و تزریق می‌کند. از این تکنولوژی می‌توان به‌عنوان یک لوزالمعده مصنوعی هم یاد کرد. البته این دستگاه هنوز مراحل تحقیقاتی را پشت سر می‌گذارد و حدود چند ماه است اولین مرحله تحقیقات آن روی افراد داوطلب در انگلستان شروع شده است. از آنجا که استفاده از این تکنولوژی برای عموم به مرحله عملی نرسیده، فعلا باید برای درمان از همان روش معمول تزریق انسولین استفاده کرد. پمپ‌های انسولینی که هم‌اکنون در بازار موجود هستند نیز قیمت بسیار بالایی دارند. علاوه بر این، فرد باید قبل از استفاده از آنها به‌طور کامل در این زمینه آموزش دیده باشد.

دکتر امیرکامران نیکو سخن
دیابتولوژیست، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و مدیرعامل انجمن دیابت ایران
برچسب ها
دیدگاه کاربران

ممکن است این مطالب هم برای شما مفید باشد

طراحی و اجرا توسط: هیاهو