0
0
        

فال و طالع‌بینی خرافه است یا باوری که برمبنای اصولی ناشناخته پایه‌گذاری شده؟ هر چه هست، امروز بازار طالع‌بینان و فالگیرها حسابی داغ است و افرادی هستند که آینده خود یا حتی دیگران را براساس گفته‌های فلان پیشگو یا طالع‌بین می‌بینند و سایت‌های مختلف در فضای مجازی، پر از طالع‌بینی‌ها و پیشگویی‌های ماه تولد هستند که خوانندگان فراوانی هم دارد.
با دکتر محمدرضا سرگلزایی، روان‌پزشک، درباره این پدیده به گفت‌وگو نشستیم.
: شما متولد چه ماهی هستید؟
آبان ماه
: آبان‌ماهی‌ها چه ویژگی‌های دارند؟
ویژگی خاص‌شان این است که در فاصله مهر و آذر به دنیا آمده‌اند.
: منظورم ویژگی‌های فردی مربوط به متولدین هر ماهی است.
بستگی به این دارد که شما چه نوع پاسخی بخواهید، پاسخ غیرعلمی بخواهید یا پاسخی از منظر روان‌پزشکی و روان‌شناسی. اگر به دنبال علم هستید، باید بگویم من هنوز هیچ پژوهش علمی که اثبات کند بین ماه تولد و ویژگی‌های شخصیتی پیوندی وجود دارد ندیده‌ام، نه در درسنامه‌های روان‌پزشکی و نه در آرای نظریه‌پردازان شخصیت، چیزی به نام ارتباط ماه تولد و شخصیت وجود ندارد.
: اگر موضوع را این طور ببینیم که هورمون‌های مادر در زمان تشکیل نطفه به نوعی در شخصیت کودک آینده تاثیر خواهند داشت و این هورمون‌ها به درجاتی تحت تاثیر عوامل بیرونی قرار می‌گیرند، باز هم نمی‌توانیم بگوییم، ماهی که فرد در آن به دنیا آمده، می‌تواند تا حدودی ویژگی‌های خاصی را در او ایجاد کند؟ شاید بشود گفت شرایط اقلیمی روی هورمون‌ها و هورمون‌ها روی شخصیت تاثیر دارند، همین را می توان در قالب ماه‌های سرد و ماه‌های گرم یا فصل‌های پرنور یا فصل‌های کم‌نور سال مطرح کرد.
بله، وقتی درباره نور صحبت می‌کنیم، می‌شود درباره ارتباط نور یا طول روز یا سرما یا گرما یا تغذیه با بدن و بعد هم ارتباط بدن با شخصیت صحبت کرد اما وقتی صحبت از ماه آبان می‌شود، بین متولد اول و دوم آبان با متولد 29 و 30مهر، تفاوت محیطی در نور و حرارت و طول روز وجود ندارد، همین‌طور بین اول و دوم آذر با 29 آبان و 30 آبان هم تفاوت اقلیمی خاصی دیده نمی‌شود. بنابراین، چیزی که شما می‌گویید امری نسبی است، درحالی که وقتی صحبت از ارتباط شخصیت با ماه خاصی می‌شود، این مرزها قطعی می‌شوند؛ یعنی آبان‌ماهی ها با آذرماهی‌ها متفاوتند، فارغ از وضعیت نور و آب و هوا. به علاوه، اقلیم‌ هر کشوری با کشور دیگر متفاوت است، مثلا اقلیم ایران با آلمان تفاوت دارد، در حالی که آنها که به طالع‌بینی ماه‌ها عقیده دارند، همه آبان‌ماهی‌ها را در هر جای کره زمین متولد شده باشند، دارای خصوصیاتی مشترک می‌دانند؛ مثلا نمی‌گویند آبانی‌های کویری این طورند و آبانی‌های کوهستانی طور دیگر، یا آبانی های نیمکره شمالی اینطورند و آبانی‌های نیمکره جنوبی طور دیگر.
: پس چرا در سنت‌های کهن اینقدر این اعتقاد ریشه‌دار است؟
برای پاسخ به پرسش شما، باید کمی به تاریخ رجوع کنیم.می‌دانید که در فرهنگ های کهن، اعتقاد به چندخدایی بوده. اعتقاد داشتند هر کدام از ماه‌ها متعلق به یکی از خدایان هستند یا اعتقاد داشتند هر کدام از کواکب یا سیارات متعلق به یکی از خدایان هستند و با توجه به موقعیت سیارات و کواکب نسبت به زمین، هر کدام از این خدایان می‌توانند بر اتفاتی که در زمین می‌گذرد، تاثیر بگذارند. درنتیجه، اعتقاد مربوط به طالع‌بینی مربوط به ماه تولد، درواقع ریشه‌ در پرستش چندخدایی دارد.
افراد معتقد به الهیات چندخدایی با توجه به باورشان درباره تاثیر خدایان متعدد بر سرنوشت زمین و ماه‌ها نیازی به شواهد علمی ندارند و این یک گفتمان دینی است، نه گفتمان علمی و نمی‌توان با شواهد علمی با باورهای دینی گفت‌وگو کرد. مبنای اعتقادات دینی ایمان و تعلق است، نه شواهد و مستندات. به این ترتیب، باور به طالع‌بینی ماه‌های تولد در واقع در زیرمجموعه باورهای دینی قرار می‌گیرد.
: موضوع این است که براساس تجربه شخصی، اگر نگوییم همه، اما تعدادی از خصوصیاتی که برای ماه‌های مختلف قائل می‌شوند، با واقعیت مطابقت دارد.‌ دراین‌باره چه می‌گویید؟
اگر طالع‌‌بینی‌های ماه‌های تولد را در کتاب‌های مربوط یا در مجلات نگاه کنید، متوجه می‌شوید خصوصیاتی که در آنها مطرح شده، اغلب سنجش‌ناپذیرند یعنی شما مقیاس و متری برای سنجش آنها ندارید.
مثلا نمی‌گویند آبان ماهی‌ها اغلب زن هستند و مهر ماهی‌ها اغلب مرد، چون مرد و زن را می‌توان تشخیص داد و شمرد.یا نمی‌‌بینید که بگویند بهمن ماهی ها از تیر ماهی‌ها قدبلندتر یا چاق‌ترند چون اینها هم خصوصیاتی هستند که می‌توان اندازه گرفت و ابطال‌پذیرند.
اما وقتی صحبت از این می‌کنند که فروردین‌ماهی‌ها خلاقند یا مثلا آبان‌ماهی‌ها مهربانند، متر و معیاری برای اندازه‌گیری خلاقیت یا مهربانی وجود ندارد. همه مردم بعضی وقت‌ها مهربان هستند و برخی مواقع هر کسی خلاقیت‌هایی دارد.
بی‌رحم‌ترین دیکتاتورها هم نسبت به بستگان خودشان مهربانند. به عبارت دیگر این ادعاها و گزاره‌ها را نمی‌شود رد کرد، چون همیشه برای اثبات آنها دلایلی پیدا می‌شوند.
جالب اینکه در بسیاری از طالع‌بینی‌ها نکته‌های متضاد وجود دارند. مثلا می‌گویند آبانی‌ها اغلب ثروتمند هستند، اما در ادامه می‌گویند گروهی از آبانی‌ها هم به مسائل معنوی علاقه‌مندند و خیلی به مسائل مادی توجه نشان نمی‌دهند و ثروتشان غیرمادی است!
به این ترتیب همیشه درون طالع‌بینی، توجیهی برای موارد نقض آن طالع‌بینی هم پیش‌بینی می‌شود.یا مثلا می‌نویسند آبانی‌ها مهربانند، مگر اینکه پا روی دُمشان بگذارید! یعنی در واقع فضایی برای استثناها باز می‌شوند. بنابراین، وقتی شما مجموعه‌ای از صفات را پیش می‌کشید که اولا سنجش‌ناپذیرند و ثانیا موارد متناقضی در درون خود دارند که پیشاپیش توجیه‌شان کرده‌اند، عجیب نیست که با توجه به نیاز روانی انسان‌ها برای اینکه بتوانند زندگی را قابل پیش‌بینی کنند اینقدر راحت با گزاره‌های طالع‌بینی‌ها ارتباط بگیرند.
انسان‌ها تمایل به این دارند که ایمان داشته باشند و باور کنند تا اینکه شک کنند و مورد سوال قرار دهند چون باور کردن حال ما را خوب می‌کند و شک کردن حال ما را بد می‌کند.
اگر بعد از ایجاد یک رابطه به قصدازدواج، برای محک زدن شخص یا رابطه پیش یک روان‌شناس بروید تا با استفاده از روش‌های علمی یک مسیر برای رابطه مشخص کند، هرگز از او یک پیش‌بینی قطعی نمی‌شنوید، چون هر تست و آزمونی درجه‌ای از خطا دارد اما طالع‌بین‌ها برای شما پاسخ قطعی دارند.
وقتی درباره چیزی شک دارید، دنبال جواب قطعی می‌گردید، نه جوابی با درصدی از خطا. درنتیجه کتابی که به شما جواب قطعی می‌دهد، حتما حال بهتری برایتان ایجاد می‌کند تا مشاوری که اغلب پاسخ‌های شما را با عبارت «بستگی دارد...» شروع می‌کند.
به این ترتیب شک شما در مشورت با یک کارشناس برطرف نمی‌شود و ما انسان‌های خسته از اما و اگرها و تردید و ناشناخته‌ها، ترجیح می‌دهیم سراغ مرجعی برویم که می‌تواند به ما اطمینان خاطر بدهد.
: درباره خصوصیات ظاهری نظرتان چیست؟ طالع‌بینی‌هایی را می‌‌بینیم که به درستی قیافه متولدین ماه‌ها را برایتان توصیف می‌کنند.
این نوع طالع‌بینی‌ها هم فقط در جغرافیای آشنای ما معنی دارند، و وقتی به جغرافیای دیگری می‌روید که خصوصیات ظاهری مردم با ما متفاوت است، معنا و اعتبار خود را از دست می‌دهند.
مثلا امکان بسیار کمی دارد که خصوصیات ظاهری من متولد سیستان با یک آبان ماهی متولد دانمارک یکسان باشد.
: گفتید طالع‌بینی اطمینانی را که از نظر روانی به آن نیاز داریم، به ما می‌دهد. می‌توانیم درباره فال هم همین را بگوییم؟
بگذارید مثالی برایتان بزنم. اگر یک بچه از پدر و مادر خودش بپرسد بچه‌ها از کجا می‌آیند و پدر و مادر هم در جواب بگویند لک لک‌ها بچه‌ها را می‌آورند، بچه قانع می‌شود چون جواب خود را گرفته، حتی اگر این جواب اشتباه باشد. اگر بخواهیم جواب درست را به بچه بدهیم، باید درباره فیزیولوژی و مراحل پیچیده و مفصل تولید مثل برای او صحبت کنیم.
طبیعی است که بچه جواب ما را نمی‌فهمد و از آن قانع نمی‌شود، هرچند که پاسخ درست را به سوال او داده باشیم. یک آدم بزرگسال هم که به اندازه کافی ورزش فکری نکرده و حوصله شنیدن و فکر کردن درباره مسائل پیچیده را ندارد، همین وضعیت را دارد.
اگر بگویید شخصیت هر کس به ناقلان عصبی مغز آن آدم بستگی دارد، آن فرد باید بیوشیمی و آناتومی بداند.
اگر بخواهید درباره ژنتیک صحبت کنید، باید مولکول و سلول را بشناسد. اگر بخواهید درباره تاثیر دوران بارداری بر شخصیت افراد بحث کنید، طرف شما باید دست‌کم اندکی جنین‌شناسی بداند تا بتواند وقتی جواب درست و علمی را می‌شنود، برایش معنی داشته باشد و بتواند آن را درک کند اما وقتی می‌گویید متولد آبان، مفهوم ساده و قابل‌فهمی است.
می‌خواهم بگویم درست است که سن ما بالا می‌رود اما اگر مغزمان را به چالش نکشیم، مانند همان کودک فکر می‌کنیم. به همین دلیل، میلیون‌ها انسان بزرگسال و به ظاهر عاقل تمایل دارند قصه‌هایی را درباره جهان و انسان باور کنند که در حد قصه آوردن بچه‌ها توسط لک لک‌هاست!
به همان اندازه بدون شواهد و پشتوانه علمی و استدلال منطقی اما برای انسان‌ها راحت‌تر است تا جواب سر راست و ساده را هرچند کودکانه و غیرواقعی باور کنند.
بنابراین، برای بسیاری از ما راحت‌تر است که به قصه‌ها ایمان بیاوریم تا شواهدی که براساس سنجش و آمار به دست آمده‌اند را بشنویم چون برای فهم داده‌های علمی مغز ما باید دانش پیچیده را بشناسد و تلاش کند.
: فرض کنید، آقا یا خانمی برای شما فال می‌گیرد. چرا بعضی حرف‌های آنها درست درمی‌آید؟
بعضی حرف‌های کلی آنها ممکن است با واقعیات زندگی شما و هرکس دیگر بخواند.
: نظرتان درباره جزئیات درست فال چیست؟
می‌توانیم یک پژوهش آماری روی فال انجام دهیم که مثلا از 100 جمله‌ای که یک فالگیر برای شما می‌گوید، چند جمله آن حاوی جزئیات دقیق و قابل‌سنجش است.
فکر نکنم تعداد زیادی باشند.اینکه من یک عدد 7 در زندگی تو می‌‌بینیم و 7 وعده بعد برای شما اتفاقی می‌افتد، معلوم نیست آن 7 وعده 7 روز است یا 7 هفته یا 7 ماه!
پس می‌بینیم که در فال حتی یک صحبت دقیق مثل عدد 7 به یک مفهوم غیردقیق مانند وعده گره می‌خورد.
: آدم‌ها معمولا گرفتار چالش‌های مشترک هستند، مثلا اغلب در سنین خاصی دغدغه‌های مشترک دارند، می‌توانیم درست بودن برخی پیشگویی‌ها را به این چالش‌ها و گرفتاری‌های مشترک ربط بدهیم؟
بله، دقیقا، وقتی شما وارد اتاق فالگیر می‌شوید مثلا برای فال قهوه، او فقط ته فنجان شما را نگاه نمی‌کند. نوع راه رفتن و نگاه و نشستن یا به اصطلاح «زبان بدن» شما و همین‌طور سن‌ و لهجه و کفش و لباس‌تان، اطلاعات بسیاری می‌دهندکه گویای خیلی چیزها درباره شخصیت و گرفتاری ها و دغدغه‌های شماست.
آدمی که با دقت به اینها نگاه می‌کند، قبل از نگاه کردن به فنجان قهوه یا کف دست شما به اطلاعات زیادی دست یافته است.
افرادی که می توانند با کلام خود مردم دیگر را تحت تاثیر قرار دهند، آدم‌های باهوشی هستند و می‌توانند با دقت رفتار و حرکات و سوالات شما را هم رصد کنند و بر همان مبنا با شما صحبت می‌کنند، نه برمبنای آنچه در فنجان یا کف دست شما دیده‌اند.
اگر بخواهیم مقایسه‌ای کنیم، وقتی نتیجه آزمایش خون یا نوار قلبتان را به پزشکتان نشان می‌دهید، تشخیص و درمان آن براساس همان اعدادی است که روی برگه می‌خواند، نه لباس و لهجه و زبان بدن شما، یعنی اینجا پزشک واقعا به اطلاعات روی برگه نگاه کرده، ولی فال‌بین اطلاعاتش را از ته فنجان شما یا خطوط کف دستتان کسب نمی‌کند.
: به نظر می‌رسد زنان بیشتر از مردان تحت تاثیر طالع‌بینی قرار می‌گیرند و به آن علاقه‌مند هستند. نظر شما دراین‌باره چیست؟
جواب مشخص و صریح من به شما «نمی‌دانم» است. برداشت‌ها و تجربه‌های شخصی من هم نشان می‌دهد که زنان بیش از مردان به اموری مانند طالع‌بینی و فال، توجه و علاقه‌مندی نشان می‌دهند اما برای جواب درست و قطعی باید یک پژوهش علمی طراحی و از زنان و مردان درباره نگرش آنها درمورد طالع‌بینی نظرسنجی کنیم و از همان پرسش‌نامه‌ها تفاوت رویکرد آنها به طالع‌بینی را مشخص کنیم که اصولا افراد تا چه حدی تصمیمات جدی در زندگی مانند انتخاب همسر، رشته تحصیلی یا شغل را بر مبنای طالع‌بینی یا ماه تولد می‌گیرند چون اقبال نسبت به طالع‌بینی یک مساله است، جدی گرفتن آن یک مطلب دیگر.
البته برای برآورد درست، تفاوت‌های تیپ شخصیتی بین افراد مختلف هم باید ارزیابی شود، چون شاید تفاوت استقبال به دلیل نفس جنسیت نباشد، بلکه بعد از بررسی به فرض معلوم شود، تیپ شخصیتی افراد بیشتر تعیین‌کننده است، یعنی تیپ شخصیتی حلقه واسطی در این میان باشد که بتواند دلیل تفاوت جنسیتی را بر فرض وجود توضیح دهد، مثل اینکه درون‌گرایی/ برون‌گرایی تعیین‌کننده (دترمینانت) اصلی باشد و تفاوت جنسیت ناشی از تفاوت در این عامل شخصیتی باشد نه به خاطر آنچه ذاتا جنسی است.
بنابراین، همان‌طور که ابتدای این پاسخ هم گفتم، بررسی درست این فرض یا هر فرض دیگری، نیاز به انجام پژوهش میدانی دارد که البته کار پرزحمت و مفصلی است. هر چه من الان بگویم، بیشتر گمانه‌زنی‌های بر مبنای تجربه شخصی است.
: چه موقع اعتقاد به طالع‌بینی شکل مرضی به خودش می‌گیرد و باید درمان شود؟
برای پاسخ به سوال شما باید یک قانون مهم روان‌پزشکی را شرح دهم که پاسخ من موجب سوء تفاهم نشود. در روان‌پزشکی، هیچ علامتی «پاتوگنومونیک» هیچ اختلالی نیست. پاتو از ریشه یونانی درد و گنو باز هم از ریشه یونانی شناختن می‌آید.
با توجه به اهمیت این قانون باید کمی درباره آن توضیح بدهم. اصطلاح «پاتوگنومونیک» در پزشکی به معنای آن است که یک علامت بالینی برای تشخیص یک بیماری کافی باشد.
مثلا مشاهده حلقه رسوب مس دور قرنیه(حلقه کایزر-فلشر) برای تشخیص بیماری ویلسون کافی است و در اصطلاح طب، حلقه رسوب مس پاتوگنومونیک بیماری ویلسون است؛ یعنی در هیچ بیماری به غیر از بیماری ویلسون، این حلقه باریک مس دور قرنیه دیده نمی‌شود.
اما در روان‌پزشکی همان‌طور که گفتم ما علامت پاتوگنومونیک نداریم، یعنی برای هیچ اختلالی، یک علامت یگانه جامع و مانع وجود ندارد. پس برای تشخیص مرضی بودن مسائل روان‌شناختی باید کلکسیون یا مجموعه‌ای وجود داشته باشند که مثل تکه‌های پازل به هم چفت شوند تا تصویر یک بیماری روانی از آن بیرون بیاید.
در نتیجه، من سوال شما را این‌طور پاسخ می‌دهم که چه موقع در روان‌پزشکی، یک باور می‌تواند یک علامت مرضی به حساب بیاید اما هرگز بر اساس یک علامت مرضی ما به تشخیص یک اختلال روانی نمی‌رسیم.
هر وقت باوری 3 علامت داشت ما در علامت‌شناسی روان‌پزشکی به آن دیلوژن یا هذیان یا وهم می‌گوییم.
هذیان یک باور محکم است که با استدلال منطقی ایجاد نشده، با استدلال منطقی هم از بین نمی‌رود و زمینه فرهنگی هم ندارد.
پس در پاسخ به سوال شما، باور به هر چیزی مانند نحسی عدد 13 یا شفابخشی فلان درخت یا باور به ویژگی‌های خاص ماه‌های تولد، هیچ کدام به خودی خود بیمارگونه نیستند، مگر اینکه ببینیم فرد با استدلال منطقی به این باور نرسیده، با استدلال منطقی هم از بین نمی‌رود و زمینه فرهنگی هم ندارد.
: استدلال منطقی عرفی یعنی چه؟
مثلا اینکه ما حرف فردی را که به لیاقت عقلی و علمی او ایمان داریم، به عنوان دلیلی برای قبول یک باور می‌آوریم که البته همین جا باید بگویم که در حوزه تفکر نقاد، اعتماد ما به افراد در حوزه تجربه و امور عرفی یا این دنیایی معقول است و نه اموری که با هیچ تجربه ای امکان آزمودن آنها وجود ندارد.
باوری هذیانی است که با استدلال منطقی ایجاد نشده و با استدلال منطقی هم از بین نمی‌رود و اما شرط سوم مبتنی بر باورها و بستر فرهنگی است. به این معنی که این باورها را باید در بسترهای فرهنگی خود در نظر گرفت.
اغلب اعتقادات و آیین‌ها را در خارج از بستر فرهنگی خودش می‌توان به چالش کشید و بسیاری را هم رد کرد، درصورتی که آن باورها در بستر فرهنگی خود یک هنجار پذیرفته‌شده‌اند و عقلای آن بستر فرهنگی هم آنها را بدون نقد می‌پذیرند.
مثلا بسیاری از مناسکی که برای پیروان یک دین عادی و حتی ضروری است، برای پیروان دین دیگر عجیب یا حتی مسخره است ولی ما این وابستگی به بسترهای فرهنگی را حتی اگر ریشه‌های منطقی نداشته باشند، علامت مشکلات روانی نمی‌دانیم. به همین دلیل، وقتی فردی عضو خرده فرهنگی است، باورهایی که از نظر اخلاقی یا منطقی بی‌پایه به نظر بیایند ولی تمام اعضای آن مذهب و مکتب آن را پذیرفته‌اند نمی‌توان بر اساس چنین باوری فرد را دچار وهم یا هذیان دانست.
برای آنکه اعتقاد به طالع‌بینی حالت مرضی پیدا کند، شروطی که در بالا گفتم باید همگی در یک فرد دیده شوند.
البته عرض من این نیست که همه فرهنگ‌ها، فرقه‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها جایگاه اخلاقی و عقلانی برابری دارند، خیر، هرچند بیشتر مردم، باوری را بدون استدلال بپذیرند یا آیینی غیراخلاقی داشته باشند، قبح عقلانی و اخلاقی آن باور و آیین مرتفع نمی‌شود ولی برچسب علامت مرضی یا اختلال روان‌پزشکی را نمی‌توان بر فرهنگ‌ها و آیین‌ها الصاق کرد.
مرجان یشایایی




مطالب مرتبط

دیدگاه کاربران

ارسال ديدگاه
نام :    ایمیل : 

عکس خوانده نمی شود کد امنیتی :      

کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه فرهنگی ابن‌سینای بزرگ می باشد. طراحی و اجرا توسط: هنر رسانه




ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام