0
0
        

با گرم شدن تدریجی هوا میزان زادوولد حشرات افزایش می‌یابد و فعالیت آنها بیشتر می‌شود. از سوی دیگر، بسیاری از ما دوست داریم ساعاتی را در طبیعت بگذرانیم، پیک‌نیک برویم، روی چمن‌ها بنشینیم و حتی چند ساعتی را زیر آسمان دراز بکشیم و از نسیم شبانگاهی لذت ببریم. در برخی استان‌های زلزله‌زده و سیل‌زده نیز میزان خرابی‌ها زیاد است و مردم خانه و مسکن مناسبی برای اسکان ندارند. همه اینها سبب می‌شود پوست افراد بیشتر در معرض نیش حشرات قرار بگیرد. بعضی از آزردگی‌های ناشی از نیش حشرات پس از چند روز خارش و التهاب از بین می‌روند اما برخی دیگر ممکن است تبعات و مشکلات بیشتری به دنبال داشته باشند که گاهی حتی فکرش را هم نمی‌کنیم ناشی از نیش حشره‌ای کوچک باشند. در آستانه فصل تابستان در گفت‌وگویی با دکتر امیرهوشنگ احسانی، متخصص پوست و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران به بررسی مشکلات پوستی ناشی از نیش حشرات پرداخته‌ایم که در ادامه می‌خوانید.
: آقای دکتر! از نظر تخصصی و در علم درماتولوژی، نیش کدام گروه از حشرات برای انسان خطرناک است؟
موضوع گزش حشرات مبحث بسیار بزرگی است و در کتاب‌های تخصصی پوست حجم زیادی را به خود اختصاص داده است. از این‌رو، ما در اینجا بیشتر در مورد مشکلاتی صحبت می‌کنیم که عمدتا به بیماری‌های پوستی مربوط باشند زیرا حشرات طیف وسیعی از بیماری‌ها را به خود اختصاص می‌دهند، مثلا نوعی مگس در نواحی خاصی از آمریکای جنوبی می‌تواند بیماری معروفی مثل «تسه‌تسه» را منتقل کند که یک بیماری قلبی است و علامت پوستی چندانی ندارد اما بیماری‌های شایعی که می‌توانند برای پوست انسان مشکل‌ساز شوند از طریق نیش حشراتی مثل پشه خاکی (عامل بیماری سالک)، کنه (عامل بیماری لایم)، انواع عنکبوت، زنبور و... ایجاد می‌شوند. گزش این حشرات با آغاز فصل بهار شروع و در تابستان که زادوولد حشرات بیشتر می‌شود، به اوج خود می‌رسد. به همین دلیل در فصل تابستان افراد بسیار زیادی به دلیل مشکلات ناشی از گزش حشرات به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند.
: گزش حشرات معمولا خود را با چه علائمی روی پوست نشان می‌دهد؟
گزش حشرات می‌تواند از یک خارش کاملا ساده کهیری‌شکل شروع و به تاول‌های خیلی شدید و حتی بستری شدن در بیمارستان ختم شود. اینکه افراد به گزش حشرات چه واکنشی نشان می‌دهند، به 2 عامل بستگی دارد؛ علت اول عامل زمینه‌ای است که ممکن است پوست فرد نسبت به گزش حشرات حساسیت زیادی داشته باشد و واکنش‌های شدیدی نشان بدهد. از این‌رو، ممکن است حشره‌ای در خانواده‌ای 5 نفری همه را نیش بزند اما فقط پوست یکی از آنها دچار تاول و کهیر شود و سایرین علائمی نشان ندهند.
این بدان معنا است که پوست آن یک نفر حساس است. عامل دوم اینکه ممکن است نوع گزش آسیب‌زا باشد و در هر صورت باعث ایجاد واکنش‌های پوستی شدیدی شود.
با توجه به این 2 عامل گزش حشرات می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد و به صورت دانه ریز قرمز روی پوست، ضایعات کهیری‌شکل، واکنش‌های کهیری وسیع، حتی فراتر از منطقه‌ای که گزش انجام شده و در مواردی واکنش‌هایی به صورت شوک در گزش حشرات موذی‌تر از جمله زنبورهای وحشی و... دیده شود. نکته حائزاهمیت دیگر اینکه شکل گزش‌ها می‌تواند روی پوست متفاوت باشد بنابراین پزشکان باید در تشخیص ضایعه ناشی از گزش حشرات بسیار دقیق باشند.
: چرا بعضی مناطق محل زادوولد این حشرات شده‌اند و به صورت اختصاصی باعث بروز بیماری‌های مربوط به خودشان می‌شوند؟
مهم‌ترین علت این مساله مشکلات مربوط به بهداشت محیط، دفع نامناسب زباله و فاضلاب، لایروبی نشدن تالاب‌ها، مرداب‌ها و باتلاق‌ها، وجود آب‌های راکد، آب‌انبارها، نظافت نشدن اصطبل‌ها و مرغداری‌ها، وجود بافت‌های تاریخی، حجم زیاد خاک و نخاله‌های ساختمانی و... است که بیشتر آنها در شمال و برخی دیگر در مناطق مرکزی و جنوبی کشور دیده می‌شوند.
: به پشه خاکی و بیماری سالک اشاره کردید. این بیماری معمولا در چه قسمت‌هایی از ایران شیوع بیشتری دارد؟
بیماری سالک بیشتر در مناطق مرکزی ایران مثل استان اصفهان و شهرهای اطراف آن از جمله کاشان و بادرود و استان یزد شیوع دارد. البته این بیماری در استان‌های خراسان رضوی و شمالی، منطقه‌ای در دامغان و شاهرود هم شیوع بالایی دارد. به نظر می‌رسد مخازن این بیماری که گهگاه موجب افزایش شیوع بیماری سالک در ساکنان و مسافران این شهرها می‌شوند در این مناطق بیشتر است. البته مخزن بیماری سالک در نوع شهری و روستایی آن فرق می‌کند. در نوع شهری مخزن بیماری اغلب سگ‌های ولگرد و در نوع روستایی یا در مناطق کویری مخزن اصلی بیماری جوندگانی مانند موش‌های صحرایی هستند.
: پشه خاکی چطور باعث ایجاد بیماری سالک می‌شود و چه علائمی دارد؟
عامل بیماری سالک، انگلی به نام «لیشمانیا» است. این انگل از راه نیش پشه خاکی و مکیدن خون انسان، سگ و جوندگان آلوده به لیشمانیا وارد بدن پشه می‌شود. انگل در بدن پشه دچار تغییراتی می‌شود و تکثیر می‌یابد. حال اگر این پشه آلوده، فرد سالمی را نیش بزند، انگل را به او انتقال می‌دهد و وی را آلوده می‌کند. از این‌رو، سالک معمولا در نواحی باز پوست که با لباس پوشیده نمی‌شود، ایجاد می‌‌شود. انگل پس از نیش زدن پشه به فضای زیرپوست می‌رود و سپس وارد خون می‌شود. البته سالک از نظر بیماری‌زایی به دو گروه مشکلات احشایی یا سیستمیک و مشکلات پوستی تقسیم می‌شود که خوشبختانه نوع احشایی و سیستمیک آن که حتی می‌تواند کشنده باشد در ایران شیوع چندانی ندارد و ما بیشتر با سالک‌های پوستی درگیریم.
مدتی پس از گزش پشه خاکی آلوده، واکنشی به صورت ضایعه قرمزرنگ در محل ایجاد می‌شود که به تدریج رشد می‌کند و مرکز آن زخم می‌شود. افرادی که دچار سالک می‌شوند معمولا حدود 2 تا 3 ماه بعد از گزش پشه خاکی که ضایعه پوستی‌شان بزرگ شده، به پزشک مراجعه می‌کنند و خیلی کم پیش می‌آید که فرد یکی- دو هفته اول پس از نیش پشه به پزشک مراجعه کند. ضمن اینکه در این مراحل تشخیص اینکه ضایعه ایجادشده سالک است یا نه توسط پزشک سخت خواهد بود.
ضایعه سالک به شکل دانه سفتی است که مرکز زخمی دارد و می‌تواند منفرد یا متعدد باشد. همچنین ممکن است این ضایعات در مسیر غدد لنفاوی ایجاد شوند و غدد لنفاوی منطقه‌ای که نیش وارد شده را درگیر کنند. گاهی هم ضایعه از زیرپوست لمس می‌شود، بدون اینکه بیرون پوست دیده شود. در این شرایط اگر پزشک به بیماری سالک شک کند، با پرسش از بیمار مبنی بر اینکه آیا به مناطق آلوده سفر داشته است یا نه؟، از این مساله اطمینان حاصل پیدا خواهد کرد. برای تشخیص دقیق این بیماری از ترشحات چرکی ضایعه نمونه برمی‌دارند و آن را به آزمایشگاه می‌فرستند.
: آیا در حال حاضر درمانی برای عوارض پوستی بیماری سالک وجود دارد؟
در گذشته مردم بر این باور بودند که زخم ناشی از گزش پشه خاکی یک‌ سال روی پوست می‌ماند و بعد خوب می‌شود. از این‌رو، نام این بیماری را «سالک» گذاشتند. درواقع مردم اعتقاد داشتند بیماری سالک خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کند و قدرت سیستم ایمنی بدن به تدریج در برابر انگل این بیماری افزایش می‌یابد و کم‌کم آن را حذف می‌کند اما متاسفانه جوشگاه‌هایی که بیماری سالک روی پوست باقی می‌گذارد، شکل‌ بسیار بدی دارد و در حال حاضر با هیچ‌یک از تکنیک‌های مختلف لیزر، جراحی پلاستیک و زیبایی نمی‌توان آنها را از بین برد. هدف ‌درمانی بیماری سالک تشخیص و درمان به‌موقع و سریع است تا انگل نتواند بافت‌های زیرین پوست را بیشتر تخریب کند.
خوشبختانه امروزه برخی درمان‌های تخریبی، فریز کردن، گرمادرمانی و... برحسب تعداد ضایعات برای بیماران در نظر گرفته می‌شود تا به‌موقع از تخریب بیشتر بافت جلوگیری کنند و جای کمتری روی پوست باقی بگذارند. بعد از اینکه بیماری کنترل و خاموش شد می‌توان از روش‌های درمانی زیبایی برای بهتر شدن جای زخم سالک استفاده کرد اما متاسفانه جوشگاه ایجادشده به طور کامل برطرف نخواهد شد.
: آیا بیماری سالک می‌تواند از طریق ترشحات پوستی از فردی به فرد دیگر منتقل شود؟
نه، ابتلا به بیماری فقط از راه نیش پشه خاکی آلوده به انگل لیشمانیا امکان‌پذیر است و تماس پوستی فرد مبتلا به سالک با اعضای خانواده‌اش باعث انتقال بیماری نخواهد شد.
: فردی که یک بار به بیماری سالک مبتلا شده می‌تواند دوباره آلوده شود؟
اینکه ابتلا به سالک ایمنی کامل می‌دهد یا نه، هنوز مورد بحث پزشکان است اما این حالت معمولا بسیار کم اتفاق می‌افتد و احتمال ابتلای فردی که یک بار به سالک مبتلا شده بسیار کم است. ضمن اینکه ساکنان بومی منطقه تقریبا راه‌های پیشگیری از نیش پشه خاکی را می‌دانند و آنها را به کار می‌گیرند اما مسافرانی که به این مناطق سفر می‌کنند عمدتا از این مساله بی‌خبر هستند و بدون پشه‌بند در فضای باز می‌خوابند و همین مساله باعث ابتلای آنها به بیماری سالک می‌شود.
: علاوه بر پشه خاکی نیش چه حشره دیگری بیشترین شیوع بیماری پوستی را در ایران دارد؟
مشکل دیگری که در کشورمان داریم گزارش‌هایی از نیش حشره‌ای به نام «دراکولا» و اگزمای ناشی از نیش آن است. بیشتر این گزارش‌ها مربوط به شهرهای شمالی کشور است. دراکولا حشره‌ای است که در ارتفاع پایین پرواز می‌کند و مردم محلی به خوبی آن را می‌شناسند و در نتیجه کمتر مورد نیش حشره قرار می‌گیرند.
وقتی حشره دراکولا فردی را نیش می‌زند، ابتدا خارش نقطه‌ای ایجاد می‌کند که بیشتر در ناحیه سر، گردن و صورت و قسمت‌های باز بدن دیده می‌شود اما به تدریج و طی چند روز بزاق به جا مانده حشره در پوست واکنشی ایجاد می‌کند که منجر به بروز قرمزی‌های خطی و دانه‌های قرمزرنگ چرکی روی ضایعات می‌شود و ممکن است پزشک را در تشخیص دچار مشکل کند زیرا همان طور که اشاره شد، گزش حشرات می‌تواند انواع و اقسام ضایعات پوستی ایجاد کند، مثلا همین مورچه کوچک و بی‌آزار می‌تواند با گاز گرفتن پوست باعث ایجاد ضایعاتی شود که ممکن است یکی- دو ماه طول بکشد تا بتوان آن را تشخیص داد.
: چرا اسم این حشره را «دراکولا» گذاشته‌اند؟
چون ضایعات ناشی از گزش حشره بسیار بدشکل و ترسناک و با ترشح و ضایعات چرکی و عفونی همراه می‌شود که همه اینها ناشی از واکنش بدن نسبت به بزاق دهان حشره است. اگر تشخیص این ضایعات به درستی انجام شود، درمان به سرعت شروع می‌شود و 4 تا 5 روز طول می‌کشد تا علائم بهبود ظاهر شود. البته طی این مدت فرد بسیار اذیت خواهد شد بنابراین بهترین راه برای پیشگیری از گزش حشرات، استفاده از پشه‌بند و نخوابیدن در فضای باز است.
: بیماری لایم که اشاره کردید به دلیل نیش نوعی کنه ایجاد می‌شود چه علایمی دارد؟
بیماری لایم که در ایران بسیار نادر است نوعی بیماری عفونی است که از طریق گزش نوعی کنه به اسم «کنه پاسیاه» به انسان یا سایر حیوانات منتقل می‌شود. این نوع کنه بیشتر در مناطق جنگلی و انباشته از برگ درختان روی زمین یا روی علف‌های بلند زندگی می‌کند. البته همه کنه‌ها به این نوع باکتری آلوده نیستند اما انواع آلوده آنها می‌توانند انسان را دچار مشکلاتی کنند. گزش کنه درد ندارد اما حدود 3 تا ۳۰ روز بعد از گزش کنه آلوده، نشانه‌های بیماری لایم ظاهر می‌شود. نشانه‌های زودرس بیماری لایم شامل راش پوستی دایره‌ای در محل گزش که به سرعت بزرگ می‌شود، تب، لرز، سردرد، خستگی، دردهای عضلانی و مفصلی و تورم غدد لنفاوی است.
: برای تسکین درد و سوزش ناشی از نیش حشرات و کاهش التهاب و تورم آن چه باید کرد؟
اولین کار، گذاشتن کمپرس یخ در اطراف منطقه نیش‌زده‌شده است. واکنشی که پس از نیش حشرات روی پوست رخ می‌دهد به دلیل تهاجم سلول‌های التهابی و خروج آب داخل خون به فضای میان‌بافتی است. کمپرس یخ کمک می‌کند تا سرعت خونرسانی کاهش پیدا کند و التهاب کمتر شود. برخی بر این باورند باید منطقه نیش‌زده‌شده و ملتهب را برش زد تا سم یا بزاق حشره خارج شود و در بدن منتشر نشود. این کار به هیچ‌وجه علمی نیست و آسیب‌های بیشتری به پوست وارد خواهد کرد. توصیه می‌شود اگر پس از نیش حشره درد زیادی احساس کردید و محل گزش پس از مدت کوتاهی سیاه شد، حتما برای پیگیری آن به متخصص پوست مراجعه کنید. نکته دیگر اینکه به هیچ‌وجه نباید تاول‌ها و جوش‌ها و ورم‌های پوستی را که به دلیل سوختگی یا نیش حشرات ایجاد می‌شوند، دستکاری کرد یا آنها را ترکاند زیرا پوست روی تاول حفاظی است برای آنکه آب میان‌بافتی و املاح بدن از دست نروند. ضمن اینکه پوست روی تاول کمک می‌کند تا پوست جدید بهتر ساخته شود.
: هنگام مواجهه با نیش حشراتی مانند زنبورعسل یا زنبورهای وحشی که ممکن است عواقب بدتری داشته باشند چه باید کرد؟
در مواجهه با گزش حشراتی که می‌توانند به سمت سمی شدن پیش بروند یا حشراتی که شناختی از آنها نداریم و ممکن است واکنش‌های سیستمیک یا داخلی ایجاد کنند باید جدی‌تر عمل کنیم. ممکن است حتی فرد نیاز به بستری داشته باشد زیرا سم نیش برخی حشرات می‌تواند مشکلات قلبی، اختلالات فشارخون، افت فشاخون شدید، علائم داخلی و مشکلات تنفسی ایجاد کند و حتی منجر به خفگی فرد گزیده‌شده شود. گاهی اوقات هم گزش حشرات به‌خصوص خانواده عنکبوتیان باعث نکروز یا تخریب پوست می‌شود که این تخریب می‌تواند به دلیل سمی که وارد پوست می‌شود و خونرسانی را در پوست کاهش می‌دهد، تا عضله ادامه داشته باشد. از این‌رو، اصرار داریم فرد پس از نیش حشرات سمی حتما به نزدیک‌ترین مرکز درمانی مراجعه کند.
یادتان باشد اگر گزیدگی حشراتی مانند انواع زنبور یا حشرات ناشناخنه در کودکان، سالمندان، خانم‌های باردار یا بیماران اتفاق افتاد، هر چه سریع‌تر آنها را به نزدیک‌ترین مرکز درمانی برسانید تا تحت نظر قرار بگیرند و مشکلی برایشان ایجاد نشود. گزیدگی‌های خطرناک‌تر، آنهایی هستند که با درد شدید همراهند و تورم شدید بافت را به ‌دنبال دارند. گزیدگی‌هایی که منجر به عفونت، التهاب یا مرگ بافت زیرپوست می‌شوند هم در گروه گزیدگی‌های خطرناک قرار می‌گیرند و نباید درمان جدی آنها را به تعویق انداخت.
مریم منصوری




مطالب مرتبط

دیدگاه کاربران

ارسال ديدگاه
نام :    ایمیل : 

عکس خوانده نمی شود کد امنیتی :      

کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه فرهنگی ابن‌سینای بزرگ می باشد. طراحی و اجرا توسط: هنر رسانه




ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام